Tản mạn về thời gian và cái chết trong triết lý của Jorges Luis Borges

Thật là một trùng hợp và cơ duyên lạ kỳ khi người viết được đọc nhiều bài tham luận về Jorges Luis Borges(1899-1986) một trong những kiệt xuất nhất của nền văn học thế kỷ 20, nhất là các tác phẩm triết lý và siêu thực của ông với các chủ đề liên quan đến Triết Học Thiền Phật giáo nhờ lắng nghe bộ kinh điển Essays in Zen Buddhism (Thiền luận) của Thiền sư Suzuki thì trong tuần nhận được tin vài bạn thường làm thiện nguyện nơi các chùa vừa ra đi mãi không về. Thôi thì mượn câu chuyện ngắn của Ông ( kẻ bất tử và khu vườn có nhiều ngã rẻ để nói về thời gian và cái chết vậy).

Jorges Luis Borge sinh ra tại Buenos Aires, ông chuyển đến Thụy Sĩ và Tây Ban Nha từ khi còn trẻ. Ông thông thạo nhiều ngôn ngữ như tiếng Tây Ban Nha, Anh, Pháp, Đức và là một dịch giả xuất sắc.

Jorge Luis Borges nhìn nhận cái chết không phải là sự chấm dứt hoàn toàn, mà là một sự chuyển hóa tối thượng. Borges từng viết: “Cái chết là một sự giải thoát, một sự lãng quên trọn vẹn… Bản ngã của chúng ta biến mất để hòa vào dòng chảy vô tận”. Đối với ông, cái chết chỉ là một lối rẽ khác trong mê cung thời gian, nơi một phiên bản đã khép lại hành trình vật lý nhưng di sản và tâm thức của họ thì vẫn đồng hiện trong ký ức của những người ở lại.

Jorge Luis Borges nhìn nhận cái chết qua các tác phẩm cuối đời như Los Conjurados và tư tưởng về sự giải thoát trong The Art of Poetry, xem đây là giấc ngủ vĩnh cửu, một dạng “giấc mơ tỉnh giấc”. Triết lý của ông coi cái chết không phải sự chấm dứt mà là sự hòa nhập bản thể vào cõi vĩnh hằng, nơi con người được giải thoát khỏi những ký ức và giới hạn trần thế, để trở thành chính “Cái Chết”, đồng thời an ủi rằng sự ra đi này mang đến một sự tĩnh lặng, biến thời gian thành khúc nhạc trầm mặc.

Quả thật đứng trước sự ra đi của một người quen biết, chúng ta thường học về vô thường. Nhưng khi đứng trước sự ra đi của một người bạn thân, chúng ta học một điều khó hơn nhiều: thời gian không phải là vô tận.

Có lẽ đó cũng là điều mà Jorge Luis Borges đã nhắc đi nhắc lại trong nhiều trang bài viết của mình.

Borges không giảng về cái chết như một triết gia. Ông thường nói về thời gian. Và càng lớn tuổi, ông càng nhận ra rằng điều làm con người đau không phải là cái chết ở cuối con đường, mà là những điều tưởng còn rất nhiều thời gian để làm nhưng rồi không còn cơ hội nữa.

Ta có thể học từ Borges trong nỗi buồn đau của sự ra đi những người thân yêu với ba bài học rất đẹp.

1. Đừng sống như thể còn vô số ngày mai

Có một câu nổi tiếng của Borges: “Tôi sẽ nghiêm túc hơn với những điều nhỏ bé”.
Khi còn trẻ, chúng ta nghĩ những cuộc gặp sẽ còn lặp lại.  Những người bạn sẽ còn ở đó-Những lời cảm ơn có thể nói vào dịp khác.

Nhưng sự ra đi của người thân hôm nay đang dạy chúng ta 1 bài học rất đắt giá:

– Một ngày bình thường có thể là lần cuối cùng mà ta gặp một người nào đó.Không phải để lo sợ mà để trân quý.

2. Hãy để tình thương được nói ra khi người ấy còn nghe được

Điều khiến nhiều người day dứt sau tang lễ không phải là những điều đã làm mà là những điều chưa kịp làm.-Chưa kịp hỏi thăm. – Chưa kịp cảm ơn. –  Chưa kịp nói rằng: ”Mình quý bạn biết bao”.

Borges từng nhận ra rằng con người thường sống như thể mọi cuộc gặp đều có phần tiếp theo, nhưng cuộc đời không hứa điều đó vì thế sự ra đi của người thân là món quà lớn nhất người ấy để lại chính là nhắc nhở chúng ta hãy yêu thương những người đang còn hiện diện.

3. Ký ức không chống lại cái chết, nhưng chống lại sự lãng quên – Đây là điều Borges rất sâu sắc.

Ông biết ai rồi cũng mất., nhưng ông tin rằng con người vẫn tiếp tục sống trong những câu chuyện được kể lại.

Người ra đi dù không còn hiện diện bằng thân xác.

Nhưng mỗi lần chúng ta kể:lại “Tôi từng có một người bạn , người thân như thế…” thì một phần ánh sáng của họ lại hiện diện trong thế giới như một ảnh hưởng.Không phải kéo họ về quá khứ mà để điều tốt đẹp họ từng sống tiếp tục được truyền sang người khác.

Có lẽ Borges sẽ không khuyên chúng ta cố quên nỗi buồn.Ông có thể chỉ khẽ nói: “Đừng hỏi vì sao thời gian quá ngắn. Hãy hỏi rằng trong khoảng thời gian ấy, người ấy đã để lại điều gì đáng để nhớ”.

Nếu nhìn như vậy,người ấy khi ra đi còn để lại cho chúng ta một bài học cuối cùng mà không cần nói thành lời:

– Hãy sống sao cho khi mình rời đi, người khác không nhớ đến những gì mình sở hữu, mà nhớ đến những gì mình đã trao tặng.

– Hãy sống sâu sắc trong từng sát na, để khi ta rời mê cung này, cái ta để lại là một ký ức đẹp đẽ trong lòng những người ở lại.

– “Đời người không đo bằng số năm hiện hữu, mà đo bằng ánh sáng còn ở lại trong lòng người khác sau khi mình ra đi”.

Trong truyện ngắn “Khu vườn của những lối đi rẽ nhánh”, (The Garden of Forking Paths) ảnh hưởng của Phật giáo không hiển lộ qua các thuật ngữ tôn giáo, mà ẩn tàng sâu sắc qua cấu trúc của thời gian.

“Thời gian phân nhánh mãi mãi về vô số tương lai.
Trong một số tương lai ấy, tôi tồn tại; trong số khác, thì không”.

Như vậy Borges không nói về lựa chọn đúng–sai.

Ông chỉ nhìn thẳng vào sự thật:thời gian sinh ra từ điều kiện, và cái “tôi” cũng vậy.

Theo Borges, thời gian như một dòng chảy tuyến tính từ quá khứ đến tương lai thực chất là một ảo ảnh do tâm trí con người tự diễn dịch. Ông đưa ra những lý lẽ chấn động sau:

– Thời gian chỉ là sự đồng hiện: Nếu quá khứ đã qua (không còn tồn tại) và tương lai chưa đến (chưa tồn tại), thì dòng chảy thời gian chỉ là một chuỗi các khoảnh khắc “Hiện tại” độc lập.

– Sự lặp lại xóa nhòa thời gian: Borges lập luận rằng, nếu bạn đang ngồi đọc sách và trải nghiệm một khoảnh khắc tĩnh lặng tuyệt đối, và 500 năm trước có một người đại tá cũng trải nghiệm chính xác sự tĩnh lặng mang trạng thái tâm lý y hệt như vậy, thì hai khoảnh khắc đó thực chất là một.

Không có khoảng cách 500 năm nào cả. Thời gian vật lý bị xóa bỏ, chỉ còn lại sự đồng hiện của tâm thức.

– Thời gian chính là chúng ta: Borges có một câu nói bất hủ: “Thời gian là dòng sông cuốn tôi đi, nhưng tôi chính là dòng sông; thời gian là con hổ vồ xé tôi, nhưng tôi chính là con hổ; thời gian là ngọn lửa thiêu rụi tôi, nhưng tôi chính là ngọn lửa”.

Hơn thế nữa VÔ THỜI , tư tưởng triết học cốt lõi trong suốt sự nghiệp của Borges, được ông đúc kết rõ nhất trong tiểu luận nổi tiếng “A New Refutation of Time” (Một cuộc bác bỏ mới về thời gian).

Vô thời không có nghĩa là không có thời gian, mà nghĩa là thời gian và bản ngã là một hỗn hợp không thể tách rời. Khi ta nhận ra mình chính là thời gian, ta không còn bị thời gian rượt đuổi nữa. Đó chính là trạng thái “Vô thời”.

Lời kết

Những lúc vô thời đã ghé qua khi chúng ta không hề nghĩ rằng “mình đang tu”, mà chỉ đang sống trọn vẹn đến mức quên mất mình đang ở đâu trong dòng thời gian.

Borges mô tả một vũ trụ nơi thời gian liên tục phân nhánh thành vô số tương lai, với mọi lựa chọn đều xảy ra đồng thời. Thay vì chỉ là sự phân tâm về mặt tâm lý, tư tưởng này gợi ý rằng tồn tại nhiều phiên bản song song của mỗi người, mỗi bản thể đang sống trong một nhánh thời gian riêng biệt.

Về bản chất, đây là một triết học về thời gian đa chiều, nơi mỗi khoảnh khắc là một ngã rẽ và các phiên bản của chúng ta hiện hữu đồng thời ở những thực tại khác nhau.

Và khi thấy rõ điều ấy, ta thấy rằng không có một “phiên bản hoàn hảo” nào của mình đang chờ được quay lại và vì không còn phải mang gánh nặng lẽ ra mình đã phải là ai”. Do đó khikhông còn cần chọn một tương lai để đúng,ta đã bước ra khỏi thời gian.

Kính mượn phong cách và biểu tượng quen thuộc của Borges như chiếc gương, mê cung, giọt nước và thư viện để tiêu biểu về thời gian vô thời, sự bất tử và cái chết (những chủ đề cốt lõi trong mê cung văn chương của Jorge Luis Borges) .để dâng tặng bài thơ cùng nhau chúng mình suy ngẫm nhé!

Mê Cung Vô Thời
Chúng ta ngồi đây, dưới một mái hiên,
Nói về cái chết mà lòng quặn thắt
Borges mỉm cười trong bóng tối vô biên,
Nơi những cuốn sách mà số trang.biến mất

Thời gian không phải dòng sông chảy một chiều,
Mà là giọt nước đọng trên lá bùa yêu.
Quá khứ, tương lai, một khắc hiện tại,
Tất cả đồng hiện, không một sót thiếu

Cái chết là gì, nếu không phải tấm gương?
Phản chiếu bản ngã vào cõi vô phương.
Ta chết mỗi giây trong từng hơi thở,
Để được tái sinh dưới vạn nẻo đường.

Kẻ bất tử bước đi trong thành phố hoang tàn,
Nhận ra cát bụi mới thực sự bình an.
Không có thời gian, nỗi đau hóa đá,
Chỉ còn khoảnh khắc này, mãi mãi ngân vang.

Hãy nâng ly trà, một chén rượu cay,
Nhìn vào mắt nhau trong cuộc gặp này.
Ta vừa là cát, vừa là tinh tú,
Trong mê cung vô thời, ta đang ở đây.!

Sydney 15/6/2026
Huệ Hương