Giữa phiên chợ Nhân Sinh, làm sao gìn giữ được cảm xúc tích cực!

Trong lúc đọc những tác phẩm về cảm xúc của Daniel Goleman (nhà tâm lý học, nhà báo khoa học và tác giả nổi tiếng người Mỹ. Ông là người đã phổ biến và đưa khái niệm Trí tuệ cảm xúc (EQ – Emotional Intelligence) trở thành một trong những thước đo quan trọng về sự thành công và kỹ năng lãnh đạo trên toàn thế giới và triết gia Gilbert Ryle ( một triết gia lỗi lạc người Anh thuộc trường phái triết học ngôn ngữ đời thường) người viết bắt gặp 2 câu rất đáng lưu ý.

Đó là “Cuộc đời là sự mua bán và trao đổi cảm xúc” và “ Cảm xúc là những nhiễu loạn trong dòng nhận thức mà người chủ của chúng không thể ghi nhận “.

– Nào hãy nhìn vào câu thứ nhất để thấy một sự thật của thời đại ngày nay hiển hiện dưới hình ảnh mỗi người bước vào cuộc đời như bước vào một khu chợ lớn, nơi người ta trao đổi không chỉ vật chất mà còn cả niềm vui, nỗi buồn, hy vọng, niềm tin, sự công nhận, tình thương và đôi khi cả những ảo tưởng.

Nhưng có lẽ khi suy ngẫm sâu hơn, có lẽ điều đáng buồn không phải là cuộc đời trở thành một phiên chợ, mà là khi những thứ vốn thuộc về ân tình cũng dần bị nhìn bằng lăng kính trao đổi.

Tuy nhiên điều quý giá chúng ta phải nên mừng là nó sẽ bị biến mất hoàn toàn giữa một phiên chợ đông người, mà nó vẫn còn hiện hữu ở những tâm hồn biết gìn giữ dù rất hiếm nhưng đáng được trân giữ.

Vì sao vậy ? Vì chúng ta vẫn nhìn thấy đâu đó những người cha vẫn lặng lẽ hy sinh, những người mẹ vẫn yêu thương vô điều kiện và vẫn có những người thầy vẫn tận tâm gieo hạt giống trí tuệ, vẫn còn những người bạn vẫn đồng hành không vì lợi ích.

Phiên Chợ Nhân Sinh
Đời là phiên chợ nhân gian,
Mang theo trăm mối lo toan đổi đời.
Người mua danh vọng đầy vơi,
Kẻ mua ánh mắt của người ngợi khen.
Có người đổi chút bình yên,
Lấy thêm bận rộn triền miên tháng ngày.
Có người bán cả bàn tay,
Để gom vật quý, ngại ai mất lòng.
Phiên chợ mỗi lúc mỗi đông,
Tiếng cười chen lẫn tiếng không hài lòng.
Nhiều khi giữa chốn bụi hồng,
Tình thân cũng bị cân đong cho đầy
Thầy trò xưa khác ngày nay
Ân sâu đôi lúc nhạt mờ bởi danh.
Mẹ cha tóc đã bạc nhanh,
Con lo xuôi ngược quên dành phút giây.
Người qua muôn cuộc đổi thay,
Mang theo cảm xúc chất đầy trong tim.
Vui thì phố chợ lặng im,
Buồn thì thiên hạ nổi chìm phong ba.
Nhưng rồi khi bóng chiều tà,
Nhìn quanh mới thấy thứ ta kiếm tìm.
Lắng nghe bằng cả trái tim
Tặng nhau góc tối, bình minh rạng ngời.
Cho đi không phải kiếm lời
Dòng tiền cảm xúc chẳng vơi, chẳng mòn.
Chợ đời dù có quay cuồng,
Tâm giàu một túi, vuông tròn an nhiên.
Không là vàng bạc chất thêm,
Mà là một tấm chân tình còn nguyên.
Giữa phiên chợ ấy đảo điên,
Ai còn giữ được thiện duyên trong lòng,
Ấy là người đã thong dong,
Đi qua nhân thế mà không bán mình! (Thơ HH )

Như vậy giữa phiên chợ nhân sinh, điều khó nhất không phải là tìm được thứ quý giá, mà là không đánh mất những gì vốn đã quý giá trong lòng mình.

Hãy trân trọng những ân tình đến từ tình thân, tình thầy trò, tình bằng hữu và tình người. Chính những điều ấy làm cho “phiên chợ nhân sinh” không chỉ là nơi trao đổi cảm xúc, mà còn là nơi con người học cách yêu thương và trưởng thành.

Bước sang đến câu thứ hai, quan điểm của Ryle trong cuốn sách kinh điển của ông – “The Concept of mind” (1949) – Ryle thừa nhận có những trạng thái cảm xúc mang tính bộc phát, xáo trộn (như hoảng loạn, kinh hãi). Khi đó, cơ thể bị mất kiểm soát và nhận thức bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, ông cho rằng ta nhận biết được chúng qua biểu hiện cơ thể chứ không phải qua một giác quan nội tâm huyền bí. Ông cho rằng khi nói một người đang giận dữ, điều đó không có nghĩa là họ đang có một “dòng nhiễu loạn” ẩn kín, mà là họ đang có xu hướng hành động một cách gắt gỏng, nói to, hoặc đập bàn ghế nhưng “người chủ của cảm xúc không thể ghi nhận được chúng” lại là một góc nhìn chạm đến hai khía cạnh:

– Đúng dưới góc độ tâm lý học lâm sàng (Vô thức): Rất nhiều khi, chúng ta bị cơn giận hoặc nỗi sợ chi phối (dòng nhiễu loạn) mà hoàn toàn không ý thức được mình đang hành xử tệ. Phải đợi đến khi cơn bão cảm xúc đi qua, lý trí quay lại, ta mới “ghi nhận” được hậu quả.

– Ngược với mục tiêu của trí tuệ cảm xúc (EQ): Khoa học hiện đại lại chứng minh rằng con người có thể và cần phải học cách ghi nhận cảm xúc. Đó là “Kỹ năng chánh niệm” (mindfulness) hay quản lý cảm xúc chính là việc chúng ta đứng tách khỏi “dòng nhiễu loạn” đó để quan sát và gọi tên nó.

Để giải quyết triệt để vấn đề “dòng nhiễu loạn trong nhận thức “để khỏi bị cảm xúc cuốn đi, trộm nghĩ chúng ta có thể tâm tâm niệm niệm rằng “ Cảm xúc là khách, Chánh niệm là người giữ cửa, Trí tuệ là chủ nhà”.

Chúng ta đã học được với Duy Thức, cảm xúc (vui, buồn, giận, sợ) thuộc về các “tâm hành” (cetanā) luôn biến đổi.

Chúng chỉ là khách nên “Bản chất của khách: Họ đến rồi đi. Không có người khách nào ở lại mãi mãi trong nhà của chúng ta“. Vì vậy khi một cơn giận (khách dữ) đến, chúng ta thường đồng hóa mình với nó (“Tôi giận”). Hành động này giống như việc ta mời người khách hung dữ vào phòng ngủ, giao chìa khóa nhà cho họ và để họ đập phá đồ đạc.

Là người chủ nhà thông thái (Trí tuệ) chúng ta sẽ biết cách ứng xử phù hợp. Biết rõ người khách này chỉ ghé chơi một lát rồi sẽ đi (Vô thường), nên không dại gì sinh tâm luyến ái hay oán hận. Người chủ này cũng sẽ không đàn áp” hay “tiêu diệt” cảm xúc (không thể cấm khách đến nhà).

Làm chủ có nghĩa là chúng ta có quyền quyết định: Có nên cho phép cảm xúc đó điều khiển hành vi của mình hay không?

Như vậy Trí tuệ trong Phật giáo (Tuệ giác) là khả năng nhìn thấy bản chất thực sự của vạn vật: Vô thường (mọi thứ đều thay đổi) và Vô ngã (không có một cái “Tôi” cố định). Cho nên làm chủ mọi cảm xúc là trí tuệ nhờ có chánh niệm đóng vai trò giữ cửa tâm trí.

Người giữ cửa không đuổi khách, không đánh khách, cũng không níu kéo khách.Nhiệm vụ duy nhất là nhận diện: “À, một người khách tên Giận đang đến”, “Một người khách tên Tham đang bước vào”.

Khi có Chánh niệm đứng giữ cửa, cảm xúc không thể lén lút lẻn vào để thao túng chúng ta từ bóng tối. Chỉ riêng việc “bị quan sát” đã khiến các cảm xúc tiêu cực tự động suy yếu đi rất nhiều.

Vậy nên Chánh niệm (Mindfulness) chính là sự tỉnh thức, ghi nhận mọi việc đang xảy ra trong hiện tại mà không phán xét.

Người Gác Cửa Tâm Thức
Nay học cách đứng làm Người Giữ Cửa,
Lặng yên nhìn, không phán xét, ghét thương.
Vui buồn như những đám mây vương
Đến rồi lại khuất, chỉ cần nhận diện!
“Ồ ! chào anh”, không đuổi xua, lắm miệng!
Mặc “Nỗi Sợ “vào làm bóng tối vây quanh
Chẳng xôn xao “Niềm Vui, Hạnh Phúc”
chỉ là vạt nắng đầu cành!
Hãy luôn nhìn bằng ánh mắt bao dung, đồng cảm
Mọi dòng nhiễu loạn tự khắc cắt giảm
Ấy là tự do, ngọn đuốc sáng đầu tiên.
Không còn bị dẫn dắt mọi ưu phiền,
Là trưởng thành,
biết cách làm chủ ngôi nhà tâm thức!
Người khôn không phải không còn cảm xúc,
Cũng không trói buộc, mà chỉ lắng nghe
Mỗi ngày ung dung khi chánh niệm cạnh kề
Canh phòng cẩn mật giúp tâm soi tỏ,
Về một điều luôn cần phải tự nhủ
“Nếu Cảm xúc là cặp kính nhuộm màu thế giới.
Trí tuệ không đập bỏ cặp kính ấy, mà nhận ra mình đang đeo nó.”

Lời kết :

Quả thật “Cảm xúc là nguyên nhân ảnh hưởng tới cách chúng ta nhìn nhận cuộc đời”.

Cùng một sự việc, nhưng tùy cảm xúc mà ta thấy hoàn toàn khác nhau.

Ví dụ:

– Khi tâm vui vẻ, một cơn mưa có thể là thơ mộng, khi tâm buồn bã, cơn mưa ấy lại trở thành cô đơn.

– Khi tâm giận dữ, lời góp ý trở thành sự xúc phạm, khi tâm biết ơn, lời góp ý ấy lại là sự giúp đỡ.

Nghĩa là:

Ta không nhìn thế giới như nó là, mà nhìn thế giới qua trạng thái tâm của mình.

Trong tâm lý học có khái niệm “mood-congruent perception” (nhận thức phù hợp với tâm trạng), nghĩa là cảm xúc hiện tại sẽ làm nổi bật những tin phù hợp với chính cảm xúc đó.

Người đang lo lắng dễ nhìn thấy nguy hiểm.
Người đang yêu đời dễ nhìn thấy cơ hội.
Người đang sân hận dễ nhìn thấy lỗi lầm.
Người đang từ bi dễ nhìn thấy nỗi khổ của người khác.

Cho nên, nếu muốn hiểu cuộc đời đúng hơn, đôi khi không phải thay đổi thế giới trước mà phải quan sát trạng thái cảm xúc đang nhuộm màu thế giới trong mắt mình.

Vậy nên “Người trưởng thành không phải là người không còn cảm xúc, mà là người biết lắng nghe cảm xúc mà không để chúng làm chủ cuộc đời mình.”

“Đi qua trăm nẻo vui buồn,
Học nhìn cảm xúc như nguồn nước trôi.
Chẳng theo, chẳng đẩy xa rời,
Chỉ soi cho tỏ một trời trong tâm.
Phiên chợ nhân thế âm thầm,
Người trao cảm xúc, người mang ân tình
Điều còn ở cuối hành trình
Là tâm sáng tỏ giữa nghìn đổi thay.”

Kính trân trọng,
Sydney 12/6/2026
Huệ Hương