Nhìn lại đôi chút về “Người tu trước thời đại dư thừa trí tuệ”

Gần đây trong một lần tham luận cùng các bạn học trong nghề nghiệp cũ tại VN , và nay đã biết sớm tu, chúng tôi đã hỏi với nhau một câu mà khiến người viết, khi về nhà vẫn còn bàng hoàng vì đúng quá, “Có phải “ ai trong chúng ta thường tư duy về một vấn đề cốt lõi của thời đại: “ vì sao trí thức rất muốn tu, nhưng thường tu sai cách trong một xã hội “dư thừa trí tuệ”?”

Và một bạn học đã tu học nhiều năm đã cho chúng tôi một câu trả lời để rồi khuyến tấn chúng tôi hãy thảo luận với nhau qua email sau khi suy nghĩ chính xác và nhất là khi có trải nghiệm thật sự làm minh chứng.

Bạn ấy đã giải thích rằng: Người trí thức nào cũng muốn tu” – vì sao?

Trí thức nhìn thấy khổ sớm hơn vì họ thấy được :-sự vô thường của thành tựu-giới hạn của quyền lực và một sự trống rỗng sau thành công.

Hơn thế nữa “ Với kiến thức sâu rộng của họ lại thêm khả năng tư duy, năng lực phân tích, tinh thần phản biện đã giúp họ nhận ra vấn đề, nhưng đau đớn thay họ không có sự lắng đọng, khả năng ở yên với chính mình, năng lực tiêu hóa nội tâm vì vậy đã không cho họ lối thoát. Đó cũng chính là câu trả lời “Thấy khổ mà chưa có đường đi → tự nhiên muốn tu.”

Nhưng khổ một nổi từ trước đến nay người trí thường tu theo ba cách rất quen thuộc:

– Tu bằng tích luỹ : đọc nhiều, nghe nhiều, ghi nhớ nhiều.

– Tu bằng phân tích : so sánh pháp, phê bình thầy, chọn hệ thống “đúng nhất”.

– Tu bằng cải thiện bản thân: thiền để giỏi hơn, bớt stress, thành công hơn.

Nếu đứng trên phương diện pháp học quả thật những điều này không sai, nhưng nếu dừng ở đó, tu tập trở thành: một nhánh của chủ nghĩa hiệu suất, một hình thức tinh tế của bản ngã trí thức. Và vì vậy đừng hỏi tại sao “Tu không còn làm tan cái tôi, mà còn biến ra một cái tôi tinh vi hơn.”

Ngoài ra qua các tác phẩm văn hóa nghệ thuật đã phô bày một sự thật rằng: “Trí thức không dễ thỏa mãn với bề mặt” nhất là theo họ “Nghi lễ, hình thức, niềm tin mù quáng không đủ” mà họ phải tìm cho được chiều sâu, ý nghĩa, tính nhất quán của mỗi bộ kinh . Và chính điều này lại đặt họ vào nguy cơ tu bằng đầu nhiều hơn bằng thân–tâm.

Sau đó, một người bạn đã mời chúng tôi thử tìm hiểu “Xã hội dư thừa trí tuệ” nghĩa là gì? Có thể nói không phải dư thừa trí thông minh, mà là:(quá nhiều thông tin-quá ít tiêu hóa-quá nhiều hiểu biết- quá ít thẩm thấu) và Hệ quả là biết rất nhiều điều đúng, nhưng không sống được điều đúng, và từ đó dễ sinh:( kiêu ngầm-mệt mỏi-hoài nghi). Do đó thời đại công nghệ tiến xa lại là mảnh đất rất dễ lạc đường tu.

Từ những lời tha thiết của bạn ấy, người viết sau nhiều đêm thao thức và soi gương lại chính mình đồng thời tham khảo nhiều bài viết trên các trang Phật Giáo đã tìm thấy câu trả lời khả dĩ làm hài lòng các bạn mình nên đã gửi ý kiến như sau :

Tại sao chúng mình tự hào có kiến thức đầy đủ mà lại “Tu sai cách” – và sai ở đâu?

Người viết trộm nghĩ chính mình thường:

– Tu bằng tư duy phân tích, sẽ không kết quả bằng thực hành, vì từ lâu xã hội hiện đại luôn đào tạo con người: (phân tích-phản biện-kiểm soát) và khi đã mang thói quen ấy vào tu tập, thì bấy giờ thiền trở thành đối tượng nghiên cứu, pháp trở thành hệ thống triết học, “hiểu” bị nhầm với “chuyển hóa”. Đó là điều cốt lõi mà chính người viết và các bạn phải suy nghĩ lại … “ Lúc bấy giờ Trí tuệ bị dư thừa, nhưng trí tuệ giải thoát không tăng”

– Chỉ muốn biến tu tập thành dự án cải thiện bản thân.

Đây còn là một ngộ nhận rất hiện đại: Phải tu tập làm sao đạt tối ưu hiệu suất, giảm stress, tăng thành công ( ngồi thiền xong rất an lạc ) Mặc dù đây là một phương pháp tu chưa sai, nhưng lại rất dễ lệch lạc.

Điều này thật đúng với những gì bạn tôi đã nói ở trên “ việc Tu lúc này lại phục vụ bản ngã tinh vi, không làm tan đi được phần sâu của cái bản ngã này: “Nghiện pháp cao, khinh pháp căn bản
Từ trong thâm tâm người viết vẫn thường có một chút khái niệm mơ hồ rằng, tường vẫn nghĩ rằng mình là Trí thức nên rất thích các pháp sâu, ưa các bài pháp thoại cao- {xem thường giới, chánh niệm đời thường, và quên đi phải thực tập lặp đi lặp lại} để rồi không nhận ra được điều vi diệu của giải thoát không nằm ở chỗ cao mà ở chỗ đúng và đều.

Khi người viết gửi email đi, một số bạn đồng ý nhìn nhận rằng: “Thời nay, trong dân gian không thiếu người thông minh, trái lại chỉ thiếu người dám để trí tuệ cúi đầu trước lòng nhân. Và thực tế rõ ràng “Khi trí thôi dẫn đường, đạo mới bắt đầu bước”.

Một số bạn đã từng nghe nhiều pháp thoại từ Đức ĐạtLai Lạt Ma còn ghi nhận thêm trong vấn đề này, “theo tinh thần của Đạt Lai Lạt Ma” Ngài thường nhấn mạnh : Từ bi phải đi trước trí tuệ – Thực hành nhỏ nhưng đều- Đạo đức thế tục là nền tảng.

Do đó Ngài không khuyến khích người tu tìm trải nghiệm cao, chạy theo trạng thái đặc biệt mà Ngài chỉ khuyên rất giản dị: “Nếu tu mà không trở thành người tử tế hơn, thì có điều gì đó sai”.

Thế là chúng tôi sau một buổi tham luận khác đã tìm chung một giải pháp tạm gọi hơi chút hoàn chỉnh hơn và cùng phác thảo con đường tu dành riêng cho người trí trong xã hội hiện đại với mục đích không để trở thành ai khác, mà để trở về đúng với mình.

Đừng tu ở chỗ mình giỏi mà hãy tu làm sao để biến đổi từ:

– kiêu ngạo ngầm → biết khiêm cung
– Nóng giận vô lý → nhẫn nhịn, hài hòa
– Lạnh lùng → từ ái

Và một cách khách quan khi đứng về tầm nhìn của Thiền học – Nhân học – Đời sống , thì CON ĐƯỜNG TU CỦA NGƯỜI TRÍ TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI, nếu muốn tu cho đúng …..người trí không phải học thêm, mà chỉ cần buông bớt quyền kiểm soát của trí óc. Có nghĩa là …Trí tuệ cần học cách cúi đầu, cũng không cần phủ nhận trí tuệ mà là không để trí tuệ cầm lái đời sống tâm linh,
Vậy nên:

— chỉ cần học: bắt đầu không hiểu ngay, không kết luận vội, không cần nắm chắc mọi thứ ấy vậy mà “Chỗ không hiểu chính là cửa ngõ của tuệ giác”.

– Chỉ cần tu ở nơi mình yếu, đó là đôi khi phải chịu đựng sự mơ hồ, chấp nhận bất toàn, mở lòng khi không chắc chắn.

Lời kết :

Như vậy chỗ đau của người trí trong thời đại dư thừa trí tuệ này: “thu thập rất nhiều – nhưng tiêu hóa rất ít “.

Tuy thấy khổ rất rõ, nhưng chưa biết sống với cái thấy ấy.

Họ hiểu vô thường, vô ngã, duyên khởi — nhưng đời sống vẫn mệt, quan hệ vẫn căng, tâm vẫn nhiều sóng.

Và vì vậy câu trả lời thích đáng nhất là: “Vấn đề không nằm ở thiếu pháp, mà là quá dư thừa trí lại thiếu thân–tâm.”

Người trí không cần tu để cao hơn, chỉ cần tu để bớt tự làm mình mệt.

Khi trí thôi chạy trước đời sống, tâm mới kịp đi cùng thân.

Đường tu ấy tuy chậm, nhưng là đường về đúng chỗ, lúc ấy trí tuệ không mất mà chỉ đổi vai từ người chỉ huy sang người phục vụ, lời nói bớt sắc, im lặng có sức nặng và khi đó người trí trở thành người hiền.

Vậy nên cùng nhau tâm tâm niệm niệm, từ nay không tích lũy pháp, mà phải tiêu hóa từng chút. Mỗi thời gian chỉ giữ một điều tu: biết mình đang căng -biết mình đang phòng vệ- biết mình đang cần được công nhận phải nhớ rằng” Tu không phải là đi xa, mà là ở lại đủ sâu.”. Đó chính là Nguyên tắc nền tảng: hạ trí tuệ xuống, nâng đời sống lên, biết quan sát phản ứng của mình trong đời thường.
Đó chính là dùng sự quán chiếu, tự soi gương mình để làm thước đo giá trị như sau : Sẽ không hỏi: mình đã hiểu sâu tới đâu. Mà nên tự hỏi: mình có bớt nóng nảy? có bớt kiêu ngầm? luôn tự vệ? . Và những người thân, bạn bè chung quanh có dễ nói chuyện với mình hơn? ít căng khi ở gần mình hơn không ?

Nếu những câu trả lời đều đáp CÓ , thì dù tu rất ít, vẫn đúng đường.

NGƯỜI DÁM SOI GƯƠNG
Người trí tu trong đời sống hiện đại
Chớ nghĩ giới là luật lệ đáng sợ,
mà chỉ là gương để soi rọi chính ta
Không buộc phải hoàn hảo,
chỉ nhắc đừng lạc mình quá xa.
Mỗi khi thấy ai đó “sai”,
hãy dừng một nhịp và tự hỏi !

Cũng như cho phép mình
được quyền chưa biết vội !
Ta soi gương trước khi sửa người
“Trong ta, có phần nào
đang giống cách dễ duôi ?
Không phải để tự trách,
mà để đừng dùng đạo lý che bản ngã.!
Cũng không dùng
hiểu biết để lấn át cảm xúc nào cả !

Khi ai đó đang đau,
ta không vội giảng,
không vội khuyên,
Chớ vội “đưa pháp”về Thập nhị nhân duyên
Hiểu biết chỉ bước vào
sau lòng thương, nhưng đừng mù quáng !
Có quyền nói “không”,
có quyền rút lui,
có quyền bảo vệ thân–tâm
rồi tuệ giác mới bắt đầu sáng !

Tu bằng quan hệ,
không bằng kiến thức
là pháp tu rất cao.
Biết nơi
bản ngã còn trú ngụ vào …
Thường là chỗ sợ bị xem thường.
nơi chỗ hay tự ái,
Cũng cho phép mình lạc,
nhưng không sợ hãi !

Khi lạc, ta quay về:
nhận một lỗi, nói một lời thật
thở một hơi
Đừng như ai đó
phải dè chừng mọi lúc mọi thời
Để được mang danh
là người “ tỉnh thức”

Kính trân trọng chia sẽ những ưu tư của nhóm bạn chúng tôi từ những lời tự nhận xét, vì thấy rất trung thực – không quy chụp, rất gần với tinh thần giảng dạy của Đạt Lai Lạt Ma.

Hy vọng được tiếp nhận lời đóng góp của quý thân hữu gần xa, và cũng là niềm khích lệ và sách tấn nhau trên con đường tu tập để được giải thoát, an lạc trong đời thường

Sydney , những ngày cận kề cuối năm 2025

Huệ Hương