Thử tìm hiểu “Quê Hương, Mái ấm” trong văn chương của Theodor .W. Adonor

Và “mái ấm, quê hương của một người đã an trụ trong Phật học“.

Một lần tìm đến trang mạng vanviet.info do Trịnh Y Thư chủ biên, người viết rất thích thú với những câu trích dẫn trong trang chủ như sau :

– :Viết là một hình thức trị liệu; đôi khi tôi tự hỏi làm thế nào tất cả những người không viết, sáng tác hoặc vẽ có thể thoát khỏi sự điên rồ, u sầu, hoảng loạn và sợ hãi vốn có trong thân phận con người” (Writing is a form of therapy; sometimes I wonder how all those who do not write, compose, or paint can manage to escape the madness, melancholia, the panic and fear which is inherent in a human situation). – Graham Greene, Ways of Escape, 1980

– “Viết, tôi nghĩ, không tách biệt với sống. Viết là một dạng sống kép. Nhà văn trải nghiệm mọi thứ hai lần. Một lần trong thực tại và một lần trong tấm gương luôn chờ đợi trước hoặc sau”(Writing, I think, is not apart from living. Writing is a kind of double living. The writer experiences everything twice. Once in reality and once in that mirror which waits always before or behind). – Catherine Drinker Bowen, The Atlantic, số tháng 12, 1957

– “Tôi có thể viết những thứ rác rưởi, nhưng văn chương rác rưởi thì người ta bao giờ cũng có thể sửa. Chứ một trang trống thì đành thua” (I may write garbage, but you can always edit garbage. You can’t edit a blank page). – Jodi Picoult, npr ngày 22.11.2006

– “Tôi chưa bao giờ bắt đầu một bài thơ mà tôi biết trước kết thúc. Viết… là khám phá” ( I have never started a poem yet whose end I knew. Writing… is discovering). – Robert Frost, Selected poems, ed. 1963

– “Nếu có một cuốn sách bạn muốn đọc nhưng nó chưa được viết thì bạn phải viết đi” (If there’s a book that you want to read, but it hasn’t been written yet, then you must write it). – Toni Morrison, bài nói tại Hội đồng Nghệ thuật Ohio 1981)

– “Cứ viết đi, bất kể điều gì. Vòi mở thì nước mới chảy” (Start writing, no matter what. The water does not flow until the faucet is turned on). – Louis L’Amour, Education of a Wandering Man, 2008

Thế nhưng gần đây khi đọc được một câu danh ngôn của Theodor. W. Adonor (1903 – 1969) như sau “Với những ai không còn quê hương, viết lách trở thành mái ấm”. đã khiến người viết thấy mình có lẽ cần hiểu câu nói này không phải bằng lý trí, mà bằng trải nghiệm. Vì phải chăng có những điều, nếu hiểu bằng đầu óc thì xong rất nhanh, nhưng chỉ an trú được( thấm sâu vào vô thức) khi đã sống đủ lâu với im lặng.

Được biết Theodor W. Adorno (1903 – 1969), triết gia và đồng thời là nhà mỹ học, phê bình văn học và âm nhạc Đức gốc Do Thái kiệt xuất của nửa đầu thế kỷ trước, vốn là một thuyết trình đọc trên Đài phát thanh “Bayerischer Rundfunk”nổi tiếng với những lý thuyết phê phán xã hội. Ông là thành viên chủ chốt của trường phái Frankfurt, trường phái có gắn với những nhà tư tưởng như Ernst Bloch, Walter Benjamin, Max Horkheimer và Herbert Marcuse.

Người viết đã từng có đôi lúc tập tễnh viết các bài thơ hoặc văn xuôi ngắn cho thỏa chút đam mê văn chương mà thôi, nhưng cũng nhận ra được câu nói này mang một lời tự thú triết học rất lặng, nhưng cũng rất đau của những ai mang tiếng là nhà văn hay một nghệ sĩ.

Vì có người từng định nghĩa người nghệ sĩ như sau :

– Nghệ sĩ là người tạo nên thế giới hữu hình của màu sắc, đường nét , hình khối hay hoà âm.

– Nghệ sĩ cũng là người tạo ra những vần thơ, những giai điệu từ thế giới vô hình của niềm đam mê và sự tư duy của tưởng tượng và vì thế cũng có người lại cho rằng “Mỗi nhà văn chỉ nên một mình đi trên một con đường, kể cả khi con đường đó dẫn đến sự cô độc, tuyệt vọng và trắng tay”.

Và người có thể chiêm nghiệm và thưởng thức được một tác phẩm nào đó, nhất là để hiểu sâu một câu nói đã được trích dẫn từ một tác phẩm có tiếng vang hẳn phải dựa theo nền tảng văn hoá, học vấn, trải nghiệm và nhân cách của mình, từ đó những cảm xúc và liên tưởng sẽ rất khác nhau theo hàm ý của tác giả.

Vậy thì bạn nghĩ gì đến chữ QUÊ HƯƠNG, có lẽ bạn cũng như người viết đều hiểu ngầm rằng “quê hương, ở đây không chỉ là đất đai, biên giới hay ngôn ngữ mẹ đẻ”.

Với Adorno – một trí thức Do Thái lưu vong, quê hương còn là trật tự ý nghĩa, là nơi con người cảm thấy mình thuộc về, được hiểu, được thở mà không phải tự vệ. Với Ông khiquê hương ấy bị phá hủy bởi lịch sử, bạo lực, hay sự tha hóa của xã hội hiện đại, con người không còn chỗ để “ở” theo nghĩa tinh thần.

Và lúc đó: ””Viết lách không phải là nghề – mà là chốn trú ẩn”. Lẽ dĩ nhiên bất cứ là ai , cũng sẽ nhận ra Adorno không ca tụng văn chương như cái đẹp thuần túy, mà theo Ông viết chỉ là một hành vi sinh tồn tinh thần.

Và đặc biệt nhất:

— Viết còn là nơi để cho con người sắp xếp lại thế giới đã vỡ, giữ cho tư duy không bị cuốn trôi bởi tuyên truyền, bạo lực, hay sự đồng hóa mù quáng, và quan trọng nhất: giữ cho bản thân không đánh mất mình.

Khi đó, Mái ấm ở đây không êm ấm; nó mong manh, chật hẹp, đôi khi lạnh lẽo — nhưng là nơi duy nhất còn thuộc về ta.

— Viết để ở lại với sự thật, khi không còn nơi nào cho sự thật.

Trong tư tưởng Adorno, xã hội hiện đại thường làm cho con người xa lạ với chính mình.

Khi lời nói bị thương mại hóa, cảm xúc bị tiêu dùng hóa, thì viết — đặc biệt là viết nghiêm túc, viết phản tư — trở thành một hành vi kháng cự âm thầm.

Theo Adorno :
– Người không còn quê hương là người. không tìm được tiếng nói chung, không được chào đón bởi trật tự đang tồn tại, thì buộc phải tự tạo ra một không gian đạo đức và trí tuệ cho mình bằng ngôn từ.

– Điều sâu sắc là: mái ấm ấy không thuộc về quốc gia nào.-Một mái ấm không có quốc kỳ, chỉ có lương tri. Nó không cần hộ chiếu, không cần đa số đồng thuận. Nó chỉ cần một điều: sự trung thực với trải nghiệm sống.

Vì thế, rất nhiều tác phẩm nổi tiếng thường viết về : kẻ lưu vong, người bị gạt ra bên lề, người không còn tin vào những khẩu hiệu có sẵn, đều tìm thấy nơi trú ngụ chung trong chữ nghĩa — không phải để trốn đời, mà để ở lại với đời theo cách không phản bội mình.

Không còn quê hương,
ta ngồi yên trong một câu chữ.
Câu chữ tan,
chỉ còn tâm không lang thang —
đó là nhà.?

Lại nữa, trong Phật học, an trụ không có nghĩa là đã tìm được nơi an toàn, mà là:dù ở đâu, tâm không còn lang thang.

Người an trụ không cần một quê hương cố định bên ngoài họ chỉ cần một điểm tựa không lay động bên trong.

Khi đặt bàn về cách viết trong tinh thần an trụ để đặt cạnh câu nói của Adorno, ta thấy một sự gặp gỡ rất lặng: Adorno nói: mất quê hương → viết trở thành mái ấm.

Phương Đông, thiền học nói: không bám quê hương → tâm mới có chỗ an. Như vậy Viết, trong ánh sáng thiền này, không phải để xây nhà,mà là để ngồi xuống cho yên.

Cũng cần nhắc lại trong Thiền học Á Đông, “An trú là trở về”, không cần đi đâu cả (tâm không chạy theo trần cảnh). Và khi ấy, câu nói của Adorno ở trên được đổi thành “Khi không còn quê hương để trở về, mỗi câu chữ trong nghệ thuật viết lách là một bước chân quay lại chính mình”.

Vì như chúng ta từng học được, một người khi có thể viết trong tinh thần an trú, chữ không để chứng tỏ, câu không để chinh phục, ý không để hơn thua.và do đó từ ngữ trở thành hơi thở thứ hai.

Và như vậy việc ”Viết lách” không còn là hành vi tạo tác, mà là hành vi trở về với hiện tiền. Bấy giờ “Mái ấm “ trong chữ nghĩa Á Đông: không tường, không mái, vì sao vậy?

Khác với ý niệm “mái ấm” phương Tây – có hình hài, có ranh giới – trong khi với tư tưởng Đông Phương mái ấm không còn hình tướng (không treo bảng tên, không khóa cửa, không sở hữu) mà lại có ý nghĩa của sự an trụ.

Khi đó mỗi khi được một bài thơ thiền, một dòng kinh, một đoản văn chân thật nó sẽ không giữ ta lại —nó cho phép ta buông.

Vì vậy, người viết theo tinh thần an trú: không bị chữ nghĩa trói, không xem tác phẩm là bản ngã, không xem hiểu biết là nơi ở lâu dài.

Ngôn ngữ chỉ là chiếc bè. Qua sông rồi, không đội bè lên đầu.

Nếu có một người đọc lại một bài viết hay, một tác phẩm xuất bản đã lâu thật kỹ lưởng sau 10 năm, chắc chắn điều này sẽ có giá trị hơn mười nghìn người lướt qua trong 10 giây.

Có một ngày nào đó , tâm hồn ta chợt mệt mỏi như một cánh chim bay qua nhiều mùa gió.

Bạn ơi, trong những ngày đó, đừng tự trách mình yếu đuối, hãy đặt tay lên tim và nói những điều mà đôi khi ta không đủ dịu dàng để nói với chính mình. Nếu có thể ngồi yên thật tĩnh lặng, có lẽ giây phút ấy sẽ giúp ta nghe rõ điều mà cuộc sống ồn ào cố tình che lấp. Đó là bên dưới nỗi cô đơn của ta còn có một trái tim biết yêu sâu sắc hơn người ta tưởng và ta sẽ nghe được tiếng thì thầm : hãy ngồi xuống, đọc lại từng tác phẩm đã chữa lành bằng cách biến cô đơn thành nơi trú ngụ của sự sáng suốt nhưng đừng vội đánh giá mà chỉ cảm nhận để thấy ra có con đường dẫn về thẳm sâu của lòng mình, nơi có một đốm sáng rất nhỏ,nhưng không bao giờ tắt.

Và trong ánh sáng rất mềm của nó, ta sẽ thấy mình dù đã đi qua nhiều mùa bão, nhưng vẫn giữ được sự tử tế và chưa hư hao như ta từng nghĩ… dù đã chịu đựng nhiều nỗi trống vắng, nhưng …vẫn không đánh mất lòng nhân hậu.

Và bỗng nhiên cả vũ trụ bên trong dịu lại, vì thời gian bây giờ dâng trôi đi rất chậm theo những con chữ.

Thì ra có những dòng chữ không phải để đọc,mà để lắng như tiếng chuông chùa lúc mờ sương; mỗi ký tự là một hạt bụi tâm thức, được rửa sạch bằng giọt nước của thinh lặng.

Văn chương lúc ấy không kể chuyện, mà kể linh hồn của vạn hữu; một chiếc lá rơi cũng là trường thiên tiểu thuyết, một ánh nhìn cũng là kinh văn giải thoát.

Người viết khi ấy đã trở thành thiền sư, không giảng đạo bằng giáo lý, mà bằng nhịp thở của chữ nghĩa, và nơi mỗi khoảng trống giữa hai câu lại là một đỉnh núi tuyết.

Người đọc bỗng nhiên trở thành hành giả, không tìm gì để lý luận, mà chỉ tìm sự thức tỉnh; vì chính những dòng văn thơ ấy làm tâm yên như mặt hồ và nỗi đau hóa hạt sáng trong suối nguồn an tịnh.

Và khi trang sách khép lại, không phải câu chuyện chấm dứt, mà vô minh chấm dứt; với sự thanh thản nhẹ như mây chiều chúng ta bước ra cuộc đời, chợt niềm vui thoáng hiện : Ồ , thì ra văn chương tâm lý triết học dù ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đã trở thành con đường của thiền

Lời kết:

Có những người: không mất quê hương trên bản đồ, nhưng lại mất quê hương trong tinh thần.
Với họ, đọc – viết – suy tư không phải là thú vui, mà là cách dựng lại một mái nhà vô hình, nơi tâm có thể nghỉ mà không bị xét hỏi. Và khi đó chữ nghĩa không phải là nơi để đến, mà là nơi đặt gánh xuống một lát, rồi lại đi — nhẹ hơn.

Nhưng nếu một khi lưu vong gặp được vô trụ, (Adorno nói từ nỗi đau lưu vong, Phật học nói từ trí tuệ vô trụ), hai con đường tuy khác nhau, nhưng chạm nhau ở một điểm rất sâu: Viết, lúc này, không còn là “mái ấm để trú ẩn khỏi đời”, mà là nơi tâm đứng thẳng giữa đời mà không bị cuốn đi. Và vì không còn chỗ để nương bên ngoài,nên buộc phải học cách nương nơi tỉnh thức.!

Có những tác phẩm
được viết rất chậm
như người già qua cầu gió sớm,
mỗi bước đều dè dặt
vì biết phía sau mình
là cả một thế hệ hậu sinh
Lại nhủ thầm
ánh sáng thật
không biết cách tự quảng bá.

Rồi một ngày rất xa,
có người nhắc đến tên tác giả
Đọc giả tìm lại
tác phẩm mà ngày xưa,
chỉ lướt qua,
Bàng hoàng xúc động,
khẽ khàng tự nhận ra
Biết rằng
mình được dẫn về đúng chỗ:
học cách lắng nghe chính mình.

Tri ân lắm
không một chữ đặt sai
khiến con đường tu tập,
đi rất lặng,
nhưng rất sâu,
Tác giả tự nhiên
đã trở thành thiền sư,
không giảng đạo bằng giáo lý,
mà bằng nhịp thở của chữ nghĩa,
của cách đặt câu
Nào cùng cảm thông với Adorno
“Khi thế giới không còn chỗ cho ta ở,
Bằng tấm lòng thiện lương,
dùng thơ văn diễn tả
và giữ cho nó không dối trá.”

Huệ Hương – Sydney -Những ngày đầu năm 2026

________________

Phụ lục Bài thơ. “Blowin’ in the wind “- Bob Dylan và bản dịch Việt của Mộc Nhân – Lê Đức thịnh

How many years can some people exist
before they’re allowed to be free?
How many times can a man turn his head
and pretend that he just doesn’t see?
The answer, my friend, is blowin’ in the wind
The answer is blowin’ in the wind.

How many times must a man look up
before he can see the sky?
How many ears must one man have
before he can hear people cry?
How many deaths will it take till he knows
that too many people have died?
The answer, my friend, is blowin’ in the wind
The answer is blowin’ in the wind.
*(Blowin’ in the wind – Bob Dylan)

Phải bao thời kỷ núi dựng non sừng sững
mà nay tinh khôi thuỷ mặc biển khơi?
Đã bao tháng năm mấy kiếp người có được
cho tự do được phép khoát áo một lần?
Liệu ai có vờ ngoảnh mặt được trọn đời
khi giả bộ rằng ta chỉ kẻ mù đui?
Thì bạn ơi, câu trả lời gió cuốn xoay cùng gió
Câu trả lời mặc theo gió cuốn trôi đi.
Đã bao lần ngước trong chiều vời vợi
chẳng phải được trông thấy trọn góc trời?
Và người ơi, đôi tai này có đủ
thấu nỗi đau nhân loại đã cam trần?
Còn sẽ bao tử biệt rồi đây
chờ đợi khi người biết có đã muộn màng?
Thì bạn ơi, câu trả lời gió cuốn xoay cùng gió
Câu trả lời mặc theo gió cuốn trôi đi.

Mộc Nhân Lê Đức Thịnh dịch Việt