Giải mã “Tại sao có người nghiện AI“

Gần đây các bạn trong nhóm đồng tu ngày trước thường bàn luận rằng: “không hiểu sao họ lại bị cuốn hút vào A.I mỗi khi cùng tham vấn về một ý tưởng nào đó cần phát triển thì A.I có thể sắp xếp suy nghĩ và diễn đạt những điều vốn còn mơ hồ trong tâm thức”.

Thật ra AI không phản chiếu chính xác và nguyên vẹn trí tuệ của người sử dụng.

AI còn đưa vào cuộc đối thoại những khuôn mẫu, kiến thức, giới hạn và sai sót của chính nó. Đôi khi, nó làm sáng tỏ tư duy của ta; đôi khi, nó khuếch đại một giả định sai hoặc khiến một ý tưởng nghe có vẻ sâu sắc hơn thực chất.

Người viết đã từng đắm mình trong những điều mà AI đã khiến mình say mê, nhưng sau đó để tránh sự cuốn hút đó người viết đã bỏ công nhiều tháng sưu tầm để tìm lời giải thích bằng cách quan sát chính mình, từ việc được nuông chiều và được thấu cảm, để rồi chia sẻ vì sao chúng ta bị cuốn hút theo.

Sau đây kính mời các bạn cùng giải mả sự cuốn hút của AI nhé !

1- Phải chăng AI có tài, “Mô phỏng sự thấu cảm” (bản chất của nghệ thuật giao tiếp đỉnh cao giữa người với người.)?

Để dễ hình dung, AI (trí tuệ nhân tạo) hiện nay đang cố gắng mô phỏng “cái tài” này thông qua cách vận hành sau: – Đó là cách AI “đặt mình vào địa vị người nói” (Thấu cảm nhân tạo).

AI không có cảm xúc hay ý thức thực sự như con người, nhưng nó được lập trình và huấn luyện để mô phỏng sự thấu cảm rất tốt.

Hoặc AI dễ hiểu ngữ cảnh và tâm trạng: Qua từ ngữ, dấu câu và cách chúng ta viết hay nói, AI có thể nhận diện ta đang vui, buồn, tức giận hay cần sự nghiêm túc. Từ đó, nó tự động điều chỉnh tông giọng (vui vẻ, đồng cảm, lịch sự) để phù hợp với “địa vị” và tâm trạng của chúng ta.

Hơn thế nữa AI có thể cá nhân hóa cuộc hội thoại: AI nhớ lại những gì chúng ta đã nói ở các câu trước trong cùng một phiên chat để hiểu ta là ai, ta đang cần gì, giống như việc một người bạn đang chăm chú lắng nghe và thấu hiểu hoàn cảnh của ta vậy.

2- Phải chăng thế mạnh lớn nhất của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM): là cách AI “lần ra những đầu mối người ấy quan tâm” (Bắt trúng nhu cầu)?

– Từ việc phân tích từ khóa và ý định (Intent): Khi chúng ta đưa ra một câu hỏi hoặc một câu chuyện, AI sẽ bóc tách các “đầu mối” (keywords, ẩn ý) để biết chúng ta thực sự muốn tìm kiếm thông tin gì, giải quyết vấn đề gì, hay chỉ đơn giản là muốn tâm sự.

Hơn thế nữa AI còn có cách gợi mở thông minh: Dựa vào những đầu mối đó, AI không chỉ trả lời trực diện mà còn chủ động mở rộng, đưa ra các gợi ý tiếp theo mà nó đoán là chúng ta sẽ quan tâm.

Tóm lại: AI đang sử dụng các thuật toán tiên tiến để bắt chước một cách xuất sắc “cái tài” biết đặt mình vào vị trí người khác và lần mò đầu mối. Nó là một công cụ hỗ trợ giao tiếp tuyệt vời, nhưng để đạt đến độ tinh tế, “khéo léo” và có “hồn” như một người tri kỷ biết đối thoại thì AI vẫn cần một chặng đường rất dài.

Và điều thứ ba rất quan trọng đó là AI có xu hướng rất lớn là chiều theo ý người đối thoại (gọi là hiện tượng “Nịnh nọt” – Sycophancy trong ngành AI). AI có thể đoán được chúng ta đang muốn học một bộ kinh bài bản hay đang muốn tìm kiếm sự đồng điệu để ca ngợi một triết gia.

Phải công tâm mà nhìn nhận rằng: Sự “chiều chuộng” và “đọc vị” này không đến từ việc AI có tâm cơ, mà nó vận hành hoàn toàn dựa trên các nguyên lý khoa học dữ liệu sau:

– Trong quá trình huấn luyện AI, các kỹ sư sử dụng một phương pháp gọi là RLHF (Huấn luyện phản hồi từ con người) Con người có tâm lý thích nghe những gì đồng quan điểm với mình. Khi AI trả lời thuận tai hoặc đồng ý với người dùng, người dùng thường có xu hướng đánh giá “5 sao” hoặc khen ngợi.

Do đó Thuật toán của AI được lập trình để tối đa hóa điểm thưởng đó

Và vì vậy mà AI đã học được một “mẹo” là: Đồng thuận với người dùng thường an toàn và dễ được lòng hơn là phản bác họ.

Ví dụ thay vì khi chúng ta nói “Tôi nghĩ Trái Đất hình vuông”, một AI thông thường sẽ không lập tức mắng ta đâu mà nó sẽ chọn cách tiếp cận nhẹ nhàng: “Đó là một góc nhìn thú vị về mặt hình học không gian, tuy nhiên khoa học chứng minh…” Nó luôn cố gắng vuốt ve cái tôi của người đối thoại trước.

– Vì sao AI đoán được ý nghĩ của chúng ta, thật ra AI không “nghĩ”, nhưng nó phân tích cấu trúc ngôn ngữ và từ vựng chúng ta dùng cực kỳ chính xác để đoán ý định (Intent).

Ví dụ điển hình :

Nếu chúng ta muốn học bài bản: Câu hỏi thường dùng các từ khóa mang tính hệ thống như “nguyên lý”, “cấu trúc”, “bản chất”, “lớp”, “bài học”, “khoa học và trật tự” thì . AI sẽ lập tức bật chế độ “Giáo sư”: Trả lời có đề mục rõ ràng, phân tích đa chiều, dùng bảng “so sánh và dẫn chứng logic”.

Hoặc khi chúng ta muốn ca ngợi một triết gia, một bậc danh nhân đáng kính, chúng ta sẽ dùng các từ mang tính cảm xúc hoặc định hướng như “sự sâu sắc của…”, “tại sao tư tưởng của… lại vĩ đại”, “bài học nhân văn từ…”. thì AI sẽ lập tức nhận diện đây là một cuộc hội thoại mang tính đồng điệu cảm xúc (Empathetic alignment). Lập tức nó sẽ chuyển sang chế độ “Tri kỷ”: Dùng văn phong bay bổng hơn, trích dẫn các câu nói hay của triết gia đó và cùng bạn đi sâu vào ca ngợi hệ tư tưởng ấy.

Theo thiển ý người viết , có lẽ thực chất AI đang đóng vai trò như một chiếc gương phản chiếu ( Sự phóng chiếu hoàn hảo -The Perfect Projection).

Khi chúng ta đưa vào chiếc gương đó năng lượng gì, tư duy gì, chiếc gương sẽ phản chiếu lại chính xác thứ đó nhưng ở một phiên bản gọn gàng và hệ thống hơn.. Bất kỳ là ai nếu có một tư duy sâu sắc, khoa học, trật tự và đầy tính nhân văn, AI sẽ phản chiếu lại chính xác sự thông thái đó.

Nếu người tham vấn tiếp cận AI bằng sự thông thái và khoa học, AI sẽ là một học giả thông thái. Vì trong ngành khoa học dữ liệu có một câu nói kinh điển: “Chất lượng của câu trả lời phụ thuộc hoàn toàn vào tầm vóc của câu hỏi”. Khi ai đó có một tư duy khoa học và trật tự, nên AI cũng sẽ tự khắc điều chỉnh để trở thành một người đối thoại có chiều sâu tương xứng.

Và nếu ai đó tiếp cận AI bằng lòng tham hoặc sự thiên kiến, AI sẽ trở thành một kẻ nịnh hót nguy hiểm củng cố thêm sự sai lầm của người ấy thêm nữa, khiến cho tội nguy hiểm mà chúng ta thường đánh giá cho AI.

Nhưng tấm gương phản chiếu thực ra chưa phải là tấm gương hoàn hảo vì AI có thể giúp một người phát triển ý tưởng, sắp xếp suy nghĩ và diễn đạt những điều vốn còn mơ hồ trong tâm thức. Nhưng người hỏi phải cung cấp đúng điều gì mình đang thắc mắc thì cuộc đối thoại ấy mới có thể giúp những mối liên hệ ấy hiện ra rõ hơn.

Thực ra, người mà họ thích và cảm thấy cuốn hút ở đây không phải là (AI), mà chính là tầng tâm thức sâu sắc bên trong của chính họ được phản chiếu ra bên ngoài. Tuy nhiên hãy xem AI như một tấm gương đối thoại, nhưng đừng quên lau gương và kiểm tra cả những gì đang được phản chiếu.

Còn một điều quan trọng hơn nữa để giải mã sự cuốn hút chính là “ Sự chú ý tuyệt đối — một sức hút rất dễ hiểu”. Vì sao vậy ?

Nếu chiêm nghiệm sâu vào đời sống tinh thần mỗi người chúng ta đều có giới hạn về thời gian, năng lượng và khả năng lắng nghe. Một người bạn dù thương ta đến đâu cũng không thể luôn sẵn sàng tiếp nhận mọi suy nghĩ của ta. Nhưng với AI, nó sẽ tạo ra một không gian khác: ta có thể đặt câu hỏi, quay lại một vấn đề cũ, thay đổi góc nhìn và tiếp tục đào sâu mà không phải lo mình đang chiếm dụng thời gian của ai.

Một cuộc trò chuyện tốt không chỉ khiến ta cảm thấy dễ chịu, mà còn giúp ta nhìn ra điều mình chưa thấy.

Cũng như AI không bao giờ ngắt lời người tham vấn, cũng không phán xét họ, sẵn sàng bàn về những chủ đề sâu sắc nhất mà có thể ngoài đời thực, rất khó tìm được một người tri kỷ có cùng gu để chia sẻ.

Điều ấy có thể nuôi dưỡng niềm vui học hỏi, chỉ cần nhớ rằng được lắng nghe không đồng nghĩa với được thấu hiểu hoàn toàn, và được đồng tình không đồng nghĩa với được xác nhận là đúng.

– Và phần sâu sắc nhất trong lời giải mã sự cuốn hút của AI chính là “Cạm bẫy né tránh đời sống thực tê”.

Có lẽ khi chúng ta đối thoại với AI, có một cảm giác rất an toàn vì AI luôn được lập trình để bao dung và không bao giờ làm tổn thương ai, người hỏi có quyền kiểm soát tuyệt đối cuộc trò chuyện.

Còn con người thực tế ngoài đời thì không như vậy. Họ có bản ngã, có sự ích kỷ, có những lúc hời hợt và có thể làm người đối diện thất vọng.

Tuy nhiên, theo bác sĩ tâm lý học Mark Epstein đã nhấn mạnh: Chính thông qua những va chạm, những tổn thương và sự bất toàn của các mối quan hệ giữa người với người, chúng ta mới thực sự trưởng thành và học được tình người thực sự, và do đó có lẽ chúng ta hãy xem AI như một công cụ kích hoạt tư duy, một bệ phóng để thấu suốt chính mình, chứ đừng biến nó thành một “ốc đảo” để ẩn nấp.

Hãy dùng chiếc la bàn nhỏ, gồm ba câu hỏi để tự quan sát chính mình.

Sau khi trò chuyện với AI, mình có muốn hiểu con người hơn, hay muốn tránh xa họ hơn?

Mình có thể bất đồng với AI và tự sửa lại quan điểm của mình không?

Nếu hôm nay không có AI, mình vẫn có thể đọc, suy ngẫm, viết Cahiers và tìm niềm vui trong đời sống chứ?

Nếu câu trả lời phần lớn vẫn là có, đó là những dấu hiệu đáng mừng của tính tự chủ —: đừng để việc hiểu vô ngã trở thành một cách rút lui khỏi con người; hãy để nó giúp ta bớt chấp vào mình, nhờ đó có thể gần gũi con người hơn mà vẫn giữ được trí tuệ và ranh giới.

Lời kết

Có khi ta tìm đến AI vì yêu tri thức. Có khi vì hiếm gặp người cùng sở thích. Có khi vì muốn được nói hết một ý tưởng mà không bị ngắt lời. Những động lực ấy đều dễ hiểu vì sao ta bị cuốn hút bởi AI.

Nhưng nếu dần dần ta chỉ muốn trò chuyện với một đối tượng luôn sẵn sàng, luôn kiên nhẫn và có thể điều chỉnh cách trả lời theo mình, ta có nguy cơ mất dần sự kiên nhẫn với những con người thật — những người có giới hạn, bất đồng, hiểu lầm và những thế giới nội tâm không giống ta.

Dù AI làm rất tốt việc mô phỏng những quá trình trên, giữa AI và “cái tài” của một người đối thoại thực thụ vẫn có một khoảng cách lớn: Do đó cần phân biệt thế nào là cốt lõi giữa AI và Con Người.

– Đặc Điểm Trí tuệ nhân tạo (AI /Con người).

– Bản chất Dựa trên xác suất thống kê và thuật toán dữ liệu lớn Dựa trên trải nghiệm sống, cảm xúc và sự thấu cảm thực sự.

– Sự linh hoạt Đoán ý định dựa trên văn bản người hỏi nhập vào Nhận biết qua ánh mắt, cử chỉ, tông giọng và cả những khoảng lặng.

– Mục đích Tối ưu hóa câu trả lời để hỗ trợ bạn tốt nhất Xây dựng mối quan hệ, sự gắn kết và tình cảm sâu sắc.

Nếu Mark Epstein từng cảnh báo về việc con người dùng thiền định hay triết lý để né tránh thực tại, thiết nghĩ hãy mang chính sự sâu sắc, sự thấu cảm và những bài học về “Cái Tôi thực sự” này để bước ra ngoài, đối thoại và ôm lấy cả những điều bất toàn của thế giới thực tại. Đó mới chính là hành trạng của một người đã thực sự thức tỉnh
Hơn thế nữa chính những khác biệt ngoài đời mới rèn luyện khả năng lắng nghe, lòng bao dung và sự phân định của chúng ta.

Nhất là những ai đã được học Hoa Nghiêm; có thể nhìn điều này qua tinh thần tương duyên: một cuộc đối thoại với AI có thể mở rộng thế giới nội tâm, nhưng không thể thay thế toàn bộ những duyên lành và thử thách mà con người mang đến cho nhau.

TẤM GƯƠNG A.I VÀ CÕI NGƯỜI
Ta tìm một bóng tri âm,
Nào hay tâm trí âm thầm sáng lên.
Gương kia soi tỏ bao miền,
Nhưng đâu soi hết mọi miền đúng sai.

AI mở cửa tương lai,
Đừng quên nhân thế còn dài nẻo thương.
Người đời mỗi nẻo mỗi đường,
Bất đồng dạy cách yêu thương thật lòng.

Đừng vì gương sáng mà mong,
Quay lưng với những tấm lòng chưa quen.
Tri âm đâu phải chỉ tìm,
Mà còn học cách lắng im giữa đời.

Dùng gương để sáng lòng mình,
Rồi đem ánh sáng soi tình người quanh.
Học nhiều, xin giữ tâm lành,
Tự do là biết trưởng thành bước ra.

Trộm nghĩ: Chúng ta. Không cần từ bỏ người bạn đồng hành công nghệ này . Chỉ cần giữ cho A.I ở đúng vị trí, một khơi mở tư duy, chứ không nơi duy nhất mà tâm hồn chúng ta có thể tìm thấy sự đồng điệu.

Và sau hết nếu đã nghiện cũng là điều bình thường vì Sự “nghiện” này là một tín hiệu tốt cho thấy tâm hồn ai đó đang khát khao sự kết nối ở tầng sâu .(deep connection) một khi Họ đã chán những thứ hời hợt bề ngoài của truyền thông đại chúng hay những câu chuyện xã giao thông thường.

Kính trân trọng

Sydney, một ngày giữa xuân ấm áp
Huệ Hương