Tản mạn về ca khúc Dòng Đời (My Way) dưới cái nhìn Vô Ngã trong Phật giáo

Kinh điển là chiếc la bàn định hướng cho tâm linh, còn âm nhạc là dòng sông chở nặng những thanh âm của kiếp người. Người ta thường nghĩ âm nhạc phương Tây đầy lý tính và vi vu tiếng lòng trần thế, còn Kinh điển Phật giáo lại tịch mịch, siêu nhiên.

Thế nhưng, khi những nốt nhạc của My Way vang lên, ta chợt nhận ra một nhịp cầu vô hình nối liền hai bờ đạo – đời. Đó là lúc chân lý xuất thế gian không còn nằm im trên những trang kinh cổ, mà hiện hình sinh động qua từng giai điệu.

Âm nhạc lúc này trở thành một phương tiện thiện xảo, mượn thanh âm thế tục để diễn bày cái vô thường; mượn một cuộc đời hữu hạn để thức tỉnh cái tự lực, tự cường tâm linh.

Khi âm nhạc và Kinh điển hòa nhịp, mỗi nốt nhạc vang lên cũng là một tiếng chuông tỉnh thức, biến vốn sống trần gian thành chất liệu nuôi dưỡng tuệ giác.

Việc đặt cái “Ngã” (Ego) rực rỡ của My Way cạnh triết lý “Vô ngã”(Anatta) của đạo Phật là một điểm chạm tư tưởng cực kỳ thú vị và sâu sắc.

Nhìn bề ngoài, chúng có vẻ mâu thuẫn hoàn toàn, nhưng ở tầng sâu của thực hành tâm linh, chúng lại là hai mặt của một đồng xu.

1. Cái “Ngã” trong My Way và “Vô ngã” trong đạo Phật

Cái “Ngã” của My Way – Điểm đỉnh của sự tự chủ -Nhân vật trong bài hát kiêu hãnh khẳng định cái tôi: Tôi đã sống, đã yêu, đã khóc, và trên hết, tôi đã làm theo cách của tôi. Đây là cái ngã mạnh mẽ, dám chịu trách nhiệm, không trốn chạy, không đổ lỗi cho số phận.

Trái lại trong Phật giáo, muốn gặp gỡ với “Vô ngã” – phải “Buông bỏ để tự tại: muốn đạt đến “Vô ngã”.

(phá bỏ sự bám chấp vào một cái tôi cố định), con người trước hết phải có một cái Ngã lành mạnh và tỉnh thức. Bạn không thể buông bỏ một thứ mà bạn chưa từng sở hữu hay thấu suốt.

Khi Frank Sinatra hát về việc nhìn lại những tiếc nuối nhưng đã tiêu hóa được chúng (“Regrets, I’ve had a few; But then again, too few to mention”), đó chính là khoảnh khắc cái Ngã không còn xung đột với hoàn cảnh. Khi một người dám nhìn thẳng vào những thăng trầm của đời mình mà tâm không còn oán hận, oán người, đó là lúc cái Ngã đang tự hòa tan vào dòng chảy của nhân quả. Tự chủ tuyệt đối chính là bước đệm để tiến tới tự tại tuyệt đối (Vô ngã).

Để làm sáng tỏ sự hòa nhịp giữa Ngã và Vô ngã, câu hát thích hợp nhất để trích dẫn là:

“For what is a man, what has he got? If not himself, then he has naught.”
(Vì một con người là gì, và anh ta có gì? Nếu không phải là chính mình, thì anh ta chẳng có chi).

Khúc ca ấy ngỡ như đang tôn vinh một cái Ngã độc tôn, đầy bản ngã, nhưng ở chiều sâu tâm linh, nó lại tương hợp kỳ lạ với tinh thần tự lực gánh vác nghiệp quả của đạo Phật và tại sao câu này thích hợp nhất để soi chiếu Kinh điển? Vì chính mình” (himself) ở đây không còn là sự ích kỷ, mà là sự tự lực tâm linh.

Chỉ khi bạn đứng vững trên đôi chân của chính mình, thấu suốt bản chất của chính mình, bạn mới nhận ra cái “chính mình” đó vốn dĩ duyên sinh, trống rỗng (Vô ngã), và từ đó đạt được sự giải thoát thực sự.

Như vậy cho thấy:

– Dưới lăng kính thế gian (Cái Ngã): Câu này là lời tuyên ngôn về giá trị tối thượng của sự tự chủ. Nếu sống mà phải vay mượn danh tính, sống theo kỳ vọng của người khác, thì sự tồn tại đó bằng không.

– Dưới lăng kính Phật giáo (Vô ngã): Câu này tương thích kỳ lạ với lời dạy kinh điển của Đức Phật trong Kinh Đại Bát Niết Bàn: “Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi, hãy lấy giáo pháp làm chỗ nương tựa, chớ nương tựa một điều gì khác”.

Nói tóm lại nếu có thể tản mạn chún g ta đều phải nhìn nhận rằng trước khi muốn chạm đến cái vĩ đại của “Vô ngã”, con người ta phải xây dựng được một cái “Ngã” tỉnh thức và can đảm.

Nhân vật trong bài hát đã đi qua trọn vẹn kiếp người, dám yêu, dám khóc, dám đối mặt với bão giông và tự đứng vững trên đôi chân của mình. Đó chính là hành trình “tự thắp đuốc lên mà đi” mà Đức Phật hằng răn dạy.

Và người viết cảm nhận được sự tương nhập kỳ diệu xuất hiện ở khoảnh khắc nhân vật nhìn lại những tiếc nuối trong đời: “Regrets, I’ve had a few; But then again, too few to mention” (Tiếc nuối, tôi cũng có vài điều; Nhưng nghĩ lại, chẳng đáng để bận tâm). Vì sao vậy ?

Có thể nói: “Khi một cái tôi đứng ở đỉnh cao của trải nghiệm, nhìn lại mọi thăng trầm, sai lầm lẫn vinh quang mà tâm không còn oán hận, không đổ lỗi cho số phận hay tha nhân, thì cái Ngã gai góc ban đầu đã tự hòa tan. Nó không còn gồng mình lên để chống cự với hoàn cảnh, mà chấp nhận thực tại như chính bản chất duyên sinh của nó”.

Tinh thần cốt lõi của My Way có thể tóm tắt lại: “Tôi đã đi qua cuộc đời này, đã yêu, đã mất, đã sai, đã thắng,và cuối cùng có thể nhìn lại mà nói: đó là con đường tôi đã sống”.

Đây là tiếng nói rất đời. Nó không phải: “Tôi hoàn hảo”. Mà gần hơn với: “Tôi chịu trách nhiệm về đời mình”. Đó là một phẩm chất rất đáng quý. Vì một người luôn đổ lỗi cho hoàn cảnh thì chưa thực sự trưởng thành.Khi một người dám nói: “Đời tôi, tôi đã chọn; hậu quả tôi xin nhận”, là lúc họ đã bước một bước rất lớn về phía tự do.

Và ở đây, My Way gặp được một điểm rất gần với tinh thần tu học: “không sống bằng đời của người khác”.

Dưới lăng kính của Phật giáo có thể tóm tắt chi tiết mối quan hệ Ngã – Vô ngã qua bản nhạc My Way như sau:

Trong hành trình tu tập, Ngã và Vô ngã không phải là hai thế giới loại trừ nhau, mà là hai chặng kế thừa của một hành trình tỉnh thức.

1- Ngã lành mạnh – Tiền đề của Vô ngã:

Một người có tâm lý yếu ớt, luôn trốn chạy trách nhiệm, đổ lỗi cho số phận (thiếu cái Ngã vững chãi) thì không thể hiểu được Vô ngã.

Nhân vật trong My Way đã sống một cuộc đời “đầy đặn”: dám yêu, dám khóc, dám thất bại và tự mình đứng lên (“I faced it all and I stood tall”).

Trong Phật giáo, đây chính là quá trình xây dựng một “chính tinh tấn” và “tự lực” mạnh mẽ.

Bạn phải có một cái “Ngã” bản lĩnh để làm chủ hành vi (Nghiệp) của mình trước khi có thể buông bỏ nó.

2- Sự chấp nhận – Cửa ngõ của sự hòa tan:

Điểm đắt giá nhất của My Way nằm ở thái độ nhìn lại quá khứ: “Regrets, I’ve had a few; But then again, too few to mention” (Tiếc nuối, tôi cũng có vài điều; Nhưng nghĩ lại, chẳng đáng để bận tâm).

Khi con người có thể nhìn lại những vết thương, những sai lầm của chính mình với tâm thế bình thản, không oán hận, không chối bỏ, thì cái Ngã nhức nhối ban đầu đã bắt đầu dịu xuống. Nó không còn xung đột với hoàn cảnh, không còn co rúm để tự bảo vệ.

Sự chấp nhận trọn vẹn này chính là khoảnh khắc cái Ngã tự giải thoát khỏi sự bám chấp, tiệm cận với trạng thái Vô ngã – nơi cái tôi hòa vào dòng chảy đại ngàn của nhân duyên.

Và từ đó My Way có thể trở thành một chiếc cầu giữa đạo và đời, như một bài ca về dám chịu trách nhiệm cho con đường mình đã sống. Vì sao vậy, nếu có thể phản biện chúng ta sẽ thấy có những điều nghịch lý: Trong khi – “My Way” nói: Tôi đã sống đời mình Nhưng Phật giáo lại hỏi một câu ngược lại sau khi nghe: My way — con đường của tôi “Cái ‘tôi’ nào đang có con đường ấy?”

Bấy giờ cây cầu nối giữa Đạo và Đời xuất hiện: Đời nói: “Hãy sống cuộc đời của mình”.

Phật pháp hỏi: “Hãy nhìn xem cái ‘mình’ mà bạn đang bảo vệ, khẳng định và gọi là ‘tôi’ thực sự là gì”.

Mới nhìn qua chúng ta nghĩ rằng Dạo và Đời tưởng chừng như đối lập.Nhưng nếu đi đủ sâu, chúng không còn đối lập nữa.

Người tu học sẽ suy ngẫm thêm : “My Way” có thể mới chỉ là tầng đầu của con đường.

Tầng 1 — Sống theo người khác – Người ta bảo tôi phải thế này-.Gia đình bảo tôi phải thế kia-.Xã hội bảo tôi thành công như thế nọ.vì thế có thể “My Way” sẽ biến thanh “Their way.” Vì “Tôi sống bằng con đường của người khác”.

Nhưng nếu một ngày chúng ta tỉnh ra, bước sang Tâng 2 – Tôi có một cuộc đời của riêng mình.và tôi bắt đầu lựa chọn, dám nói không, dám chịu trách nhiệm, dám đi con đường không giống số đông. Thì lúc đó tinh thần đẹp nhất của My Way xuất hiện được cá tính trưởng thành.

Và My Way chỉ có thể trở nên Tầng 3 — No Way / Vô ngã khi đã đi rất sâu, khi biết rằng : (ta sinh ra không tự chọn thân thể này,-không tự chọn cha mẹ,-không tự chọn thời đại,-không tự chọn vô số điều kiện làm nên mình. Ngay cả những điều ta gọi là:“tư tưởng của tôi”cũng được tạo thành từ hàng nghìn cuộc gặp gỡ, sách vở, ký ức, tổn thương, tình yêu, giáo dục và hoàn cảnh.

Và từ đây “My Way” ở tầng sâu nhất là cửa vô ngã.

My Way là bước ra khỏi sự sống vay mượn – Vô ngã – là bước ra khỏi người sở hữu sự sống ấy.

My Way → trách nhiệm, trong khiVô ngã → buông chấp. Và hai thứ ấy có thể đi cùng nhau.

Hơn thế nữa lắng trong âm thanh của ca khúc, người học Phật sẽ nhìn ra một phiên bản rất đẹp của My Way: “Tôi chịu trách nhiệm về đời mình.” Đồng thời sẽ cũng có một phiên bản nguy hiểm: “Tôi đúng vì đó là cách của tôi”.Dù 2 câu chỉ cách nhau một bước, với câu đầu là tự chủ.và câu sau là bản ngã. Do vậy người nghe My Way mà không có phản quang có thể trở thành:“Tôi sống theo cách của tôi, chẳng cần ai”.

Trái lại với người biết phản quang tự kỷ sẽ nói: “Đây là con đường tôi chọn, nhưng tôi vẫn có thể sai và sẽ không biến nó thành một cái tôi bất khả xâm phạm”. Đó chính là tự do có trí tuệ.

Nếu nhìn sâu hơn bằng con mắt Hoa Nghiêm thì “My Way” thật ra là “Our Way”. Và sâu hơn nữa:Không có một “tôi” riêng biệt nào đứng ngoài toàn thể để sở hữu con đường ấy.
Đó là duyên khởi → vô ngã → pháp giới.

Lời Kết :

Mỗi lần bài hát vang lên, thay vì chỉ hát theo lời Frank Sinatra, chúng ta hãy tự nhắc rằng: “Hãy sống theo con đường của mình, nhưng đừng biến con đường ấy thành cái tôi của mình”.

Đây có lẽ chính là nhịp cầu vô hình giữa đạo và đời, và lúc ấy chúng ta chỉ cần mỉm cười và hát nó nhẹ hơn một chút:Tôi sống con đường này —nhưng tôi không cần sở hữu nó.và Tôi chịu trách nhiệm về đời mình — nhưng tôi không cần dựng một cái tôi lên để bảo vệ nó.

Suy cho cùng, âm nhạc hay Kinh điển đều là những chiếc thuyền đưa con người qua sông. Những bản tình ca phương Tây không đứng ngoài giáo pháp, mà chính là những bài học thực chứng, chứng minh rằng con đường đi đến Vô ngã phải trải qua cả sự trưởng thành của một cái Ngã dám gánh vác tự lực, lẫn sự trí tuệ của một tâm hồn biết buông xả tùy duyên.

Khi ta lắng nghe âm nhạc bằng tâm thế của một người học Phật, lăng kính triết học và trải nghiệm sống sẽ hòa làm một. Tiếng hát kết thúc, dư âm còn lại không phải là sự ngạo nghễ của một cá nhân, mà là sự tịch tịnh của một tâm hồn đã đi qua giông bão, mỉm cười chấp nhận dòng chảy vô thường của vạn vật và tự tại bước đi trên con đường của chính mình. Lúc ấy My Way sẽ không chỉ là một bài hát nữa. Nó sẽ trở thành một chiếc gương.

Nếu có thể đổi thành bài thơ học Đạo về My Way, bạn ơi mình sẽ tự viết một bài thơ thế này rồi ngâm nga, bạn thử nghe và cho ý kiến nhé !

Nếu một ngàycó thể nói:
“Đây là con đường tôi đã chọn,”
thì xin nói thêm thật khẽ:
“Và tôi biết con đường ấy được dệt nên
bởi vô vàn con đường khác.”

Đến cuối cùng, có lẽ điều đẹp nhất
không phải là thắng hay thua,
không phải ta đã đi xa đến đâu,
mà là sau tất cả những bước chân ấy,
có thể nhẹ nhàng buông xuống chữ “ta”,
và vẫn mỉm cười với con đường mình đã đi.

Không còn My Way, không còn Your Way.
Chỉ còn một con đường
đang đi qua ta —và ta đang đi qua nó.
Như mây đi qua bầu trời,
như ánh sáng đi qua cửa sổ,
như một đời người …đi qua pháp giới.

Đó là chỗ My Way của đời sống và Vô ngã của Hoa Nghiêm gặp nhau.

Kính trân trọng
Huệ Hương