Cùng tìm hiểu “Cái Tôi thực sự là gì“ với Bác Sĩ Mark Epstein

(GIAO ĐIỂM TỪ CÁI TÔI ĐẾN VÔ NGÃ GIỮA PHẬT GIÁO và TẨM LÝ TRỊ LIỆU)

Lời nói đầu

Từ khi bắt đầu học phẩm 39 NHẬP PHÁP GIỚI / Kinh Hoa Nghiêm tập 4 do HT. Thích Trí Tịnh việt dịch, con ( Phật Tử Huệ Hương ) thường kết hợp những trí tuệ cổ xưa, tâm lý học hiện đại và công nghệ qua những tháng miệt mài tham khảo trên các trang mạng Phật Giáo và nhất là nhiều buổi tham vấn với AI bằng ChatGpt hoặc Gemini của Google rồi sau đó ghi chép và lưu giữ vào một bộ Cẩm nang tu học của mình như những bước đầu tiên chập chững trên đường chuyển hóa từ tri thức thành tuệ giác cho riêng mình.

Đây chỉ là một sự ghi nhận “Không có một cái tôi đứng ngoài pháp giới để nhìn pháp giới” mà chỉ có chính cái tôi ấy là 1 duyên trong trùng trùng duyên khởi.

Và phải nói để có được sự ghi nhận này phải nói đến một lần thuận duyên nghe đến tên Bác Sĩ Mark Epstein và với óc tò mò con đã tìm ra một điều bất ngờ về bậc triết gia này ngoài những triết gia phương Tây khác đã từng bàn luận về cái Tôi như : Kierkegaard (Cái tôi chỉ trưởng thành khi dám đứng một mình trước hiện hữu) Simone Weil (Giảm cái tôi để có chỗ cho thực tại và tha nhân) hoặc Schopenhauer (khi cái tôi muốn ngừng lại, khổ đau bắt đầu nhẹ đi) và Carl Jung (giúp ta nhìn được bóng tối của cái Tôi).

Riêng cách Epstein đối thoại giữa tâm lý trị liệu và Phật giáo, ta có thể thấy một hướng rất rõ: trí tuệ giúp ta thấy cái tôi đúng như nó đang là; từ bi giúp ta không biến cái thấy ấy thành một cuộc chiến chống lại chính mình.
Như vậy chúng ta có thể hình dung hai nửa của chiếc cầu: tâm lý học và Phật giáo như sau :

– Tâm lý học phương Tây: Hãy giúp con người có một cái tôi đủ vững để sống.

– Phật giao: Hãy thấy cái tôi ấy không có tự tính độc lập.

Hai câu này thoạt nhìn như đối nghịch. Nhưng có thể chúng đang nói về hai giai đoạn khác nhau của 1 người đang tu học.

Thí dụ: Một người chưa đứng vững mà nghe “vô ngã” có thể hiểu thành: “Tôi không quan trọng”.

Nhưng với 1 người đứng vững rồi mới quán vô ngã có thể hiểu: “À, thì ra tôi không hề tồn tại một mình”.

Hai cách hiểu này khác nhau rất xa. Như vậy:

– Epstein không chủ trương tiêu diệt cái tôi để đạt vô ngã.

– Nếu như Carl Jung đặt nền móng lý thuyết về vô thức và Alan Watts dùng sự phóng khoáng của triết học để giới thiệu thiền môn, thì Mark Epstein (sinh năm 1953) là một nhà tâm thần học tốt nghiệp Đại học Harvard. Ông dành hơn 40 năm cuộc đời ngồi trên cả hai chiếc ghế: Chiếc bồ đoàn của một hành giả thiền định và chiếc ghế trị liệu của một bác sĩ tâm lý phương Tây.

Chính vì vậy, ngôn ngữ của ông cực kỳ thực tế, khoa học nhưng lại thấm đẫm tuệ giác của Đạo Phật. Lời mở đầu trong cuốn sách đầu tay của ông đã vinh hạnh được đích thân Đức Đạt Lai Lạt Ma viết lời giới thiệu.

Nào mời các bạn cùng tìm hiểu Mark Epstein là ai?

Mark Epstein là một bác sĩ tâm thần, tốt nghiệp Harvard, hành nghề tại New York và đã thực hành thiền Vipassana từ năm 1974. Ông viết nhiều về giao điểm giữa Phật giáo và tâm lý trị liệu, nổi bật là Thoughts Without a Thinker, Going to Pieces Without Falling Apart, Psychotherapy Without the Self, Advice Not Given và The Zen of Therapy.

Điều thú vị là ông không đứng hoàn toàn về “phía Đông” hay “phía Tây”.
Ông đem Phật giáo soi Freud, tâm lý học và trị liệu, nhưng đồng thời cũng dùng tâm lý học phương Tây để làm rõ những vấn đề mà người học Phật đôi khi hiểu quá đơn giản.

Epstein không chủ trương tiêu diệt cái tôi để đạt vô ngã.

Ông cho rằng “muốn hiểu cái tôi, làm cho nó bớt cứng, bớt bám chấp, rồi thấy rằng nó vốn không độc lập như ta tưởng”.

Ví dụ .:Một người mới học Phật rất dễ nghe: “Vô ngã” → vậy cái tôi là giả → phải diệt cái tôi.

Còn Epstein đi theo hướng tinh tế hơn. Trong Advice Not Given, ông nói về cái tôi như một thứ vừa có thể trở thành chướng ngại, nhưng cũng là thứ cần được chăm sóc và trưởng thành. Ông không chủ trương làm cho ego biến mất; trọng tâm là thay đổi mối quan hệ của chúng ta với ego.

Có nghĩa là :Không phải phá cái tôi., mà là không còn bị cái tôi làm chủ.
Epstein còn nhận thấy tâm lý trị liệu phương Tây thường cố giúp con người: xây dựng một cái tôi khỏe mạnh.

Trong khi Phật giáo lại đặt câu hỏi: Cái “tôi” ấy có thật sự độc lập và cố định hay không? Trong khi Epstein không xem hai điều ấy nhất thiết mâu thuẫn.

Hãy cùng lướt qua các tác phẩm của Ông, các bạn nhé.

– Trong “Going to Pieces Without Falling Apart” (Tan rã mà không sụp đổ), ông lập luận rằng hạnh phúc không nhất thiết đến từ việc tăng cường, tích lũy và kiểm soát cái tôi, mà có thể đến từ khả năng buông lỏng sự kiểm soát ấy. Ông diễn tả rất hay sự quân bình giữa “ego’s need to do” và khả năng “to be” (tạm dịch là Cái tôi cần làm.nhưng con người còn cần biết hiện hữu).

Giá trị cốt lõi: Tác phẩm này đi sâu vào khái niệm Tánh Không (Emptiness) và sự chấp nhận tổn thương.

Bài học : Con người hiện đại rất sợ cảm giác trống rỗng, mất mát hoặc thất bại (sự tan rã). Epstein dùng góc nhìn Duyển khởi để giải thích rằng: Khi chúng ta dám để cho những định kiến, những kỳ vọng của cái Tôi “tan rã”, chúng ta mới thực sự chạm đến sự trọn vẹn và tự do đích thực. Ông muốn hiểu cái tôi, làm cho nó bớt cứng, bớt bám chấp, rồi thấy rằng nó vốn không độc lập như ta tưởng.

– Trong cuốn Psychotherapy Without the Self của ông đặt thẳng vấn đề: Tâm lý trị liệu muốn giúp một “self” khỏe mạnh. Trong khiPhật giáo lại nói về “no-self”.

Nhưng Epstein cho rằng hai truyền thống có thể đối thoại sâu sắc thay vì loại trừ nhau. Ông đặc biệt sử dụng Freud và Winnicott để đối thoại với các khái niệm Phật giáo như vô ngã và tính Không.

Vì thế, có thể hình dung: Tăm lý học:”Hãy xây dựng một cái tôi đủ trưởng thành –Phật giáo: ”Hãy thấy cái tôi ấy không có tự tính độc lập”.

Còn Epstein: ì”Có lẽ phải làm cả hai, nhưng theo đúng thứ tự”. “Cái tôi trưởng thành” rồi mới có thể nhìn thấy “vô ngã”. Điều này rất quan trọng đối với người tu. Vì sao vậy ?

Nếu một người có cái tôi mong manh mà nghe: “Không có ngã” họ có thể vô thức biến câu ấy thành:phủ nhận bản thân, trốn tránh trách nhiệm, không dám có chính kiến, chịu đựng người khác vô giới hạn, hoặc thậm chí tạo ra một “cái tôi tâm linh” mới: “Tôi là người đã vô ngã” .Đó là một nghịch lý rất nguy hiểm.

Epstein giúp ta nhìn thấy rằng ego không nhất thiết là kẻ thù phải tiêu diệt.mà cần nhận diện nó, hiểu những nỗi sợ và nhu cầu kiểm soát của nó, rồi dần dần nới lỏng sự đồng nhất với nó.

– Trong “Advice Not Given: A Guide to Getting Over Yourself” (Tạm dịch: Lời khuyên chưa đưa ra: Hướng dẫn vượt qua chính mình).

Giá trị cốt lõi: chính là một nỗ lực đưa Bát Chánh Đạo vào đời sống tâm lý theo cách rất thực tế.vì Epstein lấy trục Bát Chánh Đạo của Phật giáo làm khung sườn.

Bài học: Ông chứng minh rằng cái Tôi (Ego) chính là “kẻ phá bính” lớn nhất đối với hạnh phúc của con người. Qua từng chi tiết của Bát Chánh Đạo, ông chỉ ra cách sử dụng tư duy hiện đại để thuần hóa cái Tôi, biến nó từ một “bậc chủ nhân độc tài” thành một “người phục vụ tận tụy” cho tiến trình tiến hóa tâm.

– Và trong (Những tư tưởng không có một người tư tưởng.) hoặc “Nghĩ mà không chấp” (Tên gốc: Thoughts Without a Thinker: Psychotherapy from a Buddhist Perspective).

Giá trị cốt lõi: Đây là cuốn sách mang tính cột mốc của ông. Ông dùng chính ngôn ngữ trị liệu của Freud và tâm lý học hiện đại để giải mã Tứ Diệu Đế và khái niệm Vô Ngã.

Bài học : Sách dạy cách thực hành “Chánh niệm thuần khiết” (Bare Attention) — tức là quan sát những cảm xúc đau khổ, giận dữ trỗi lên trong tâm trí giống như một nhà khoa học quan sát tế bào, nhìn thấy chúng mà không bị chúng cuốn đi, từ đó giải phóng cái tôi khỏi những khuôn mẫu tâm lý tiêu cực.

Ta có thể hiểu một người nếu nói “Tôi đang suy nghĩ”. Nhưng nếu quan sát thật kỹ :

– Khi Ý nghĩ xuất hiện –>
– Cảm xúc xuất hiện –>
– Ký ức xuất hiện –>
– Thân thể thay đổi –>
– Hoàn cảnh tác động –>
– Ngôn ngữ tác động.

Rồi một ý nghĩ khác xuất hiện.và ta gom toàn bộ dòng vận động ấy lại rồi đặt tên: “Tôi”.

Đây chính là chỗ Epstein đưa tâm lý trị liệu gặp Phật giáo. Cuốn sách đầu tay của ông xem xét cách giáo lý Phật giáo có thể làm thay đổi cách hiểu về tâm trí và hành vi trong trị liệu.

Như vậy Cốt lõi tư duy của Mark Epstein có thể được nhìn thấy là cái hay nhất của Mark Epstein chính là điều ông giải quyết được mâu thuẫn lớn nhất giữa Tâm lý học phương Tây và Phật giáo:

– Tâm lý học phương Tây tập trung vào việc xây dựng một cái Tôi (Ego) khỏe mạnh, chữa lành tổn thương của cái Tôi.

– Phật giáo lại hướng tới Vô ngã (No-Self/Anatta), buông bỏ sự bám chấp vào cái Tôi.

Epstein đã dung hòa điều này bằng một đúc kết thiên tài: Chúng ta phải có một cái Tôi (Ego) khỏe mạnh trước khi chúng ta có thể buông bỏ nó (Vô ngã). Vì chúng ta không thể buông bỏ một thứ mà chúng ta chưa từng sở hữu hoặc đang bị vỡ nát.

Như vậy theo Bác Sĩ Mark Epstein: “Cái Tôi cần được nhìn rõ và thuần hóa bằng Trí tuệ, chứ không thể tiêu diệt bằng sự bạo lực của tâm trí”.

Người hành giả đi tìm đường giải thoát
Nghĩ cái Tôi là ác quỷ, ma vương
Nên vung gươm đòi chặt đứt, tổn thương
Muốn tiêu diệt cái “Tôi” đầy ngạo mạn.
Nhưng càng diệt, bóng càng dài vô hạn
Càng hận thù, tâm càng loạn, càng đau
Bởi làm sao chặt bóng được phía sau
Khi gốc rễ vẫn chìm trong bóng tối?
Trí tuệ đến, mỉm cười và khẽ nói:
“Cái Tôi này là chiếc bóng hộ thân
Nó sinh ra từ sợ hãi, gian truân
Để bảo vệ đứa trẻ thầm run rẩy.
Đừng chặt bóng, hãy quay đầu nhìn thấy
Nhìn thật sâu bằng ánh mắt tường minh
Dán nhãn tên từng phản ứng của mình:
‘À, tự ái’, ‘À, giận hờn’, ‘Sợ hãi’…”
Khi nhìn rõ bằng tâm không phán xét
Cái Tôi xưa bỗng hóa một đứa trẻ ngoan
Không độc tài, không gào thét, oán than
Nó khép nép lùi về sau nhường lối.
Bấy giờ mới thấy Vô Ngã, Duyên Khởi
Từ bi xanh tự khắc nở thành hoa
Hiểu người kia cũng chiếc bóng như ta
Đang cố thủ trong cái Tôi tội nghiệp.
Không phân trần, không cần ai bước tiếp
Lặng thinh đi giữa công nghệ, cuộc đời
Trí tuệ nhìn rõ chiếc bóng mỉm cười
Hành xử Từ bi, một đời tự tại.

Nhưng phải công nhận rằng dù con có kết hợp việc học Hoa Nghiêm với các triết gia phương Tây thì cũng sẽ có một cái Tôi rất tinh tế xuất hiện dưới một chiếc áo mới đó là Bản ngã tâm linh.

Do vậy con đã tự nhắc mình bằng cách viết một câu thần chú như sau trong Cẩm nang : “Triết học phương Tây là cây cầu tuyệt đẹp để ngắm nhìn Pháp giới, nhưng chiếc áo chữ nghĩa của nó lại dễ dệt nên một bản ngã kiêu sa. Chỉ khi dũng cảm lột bỏ cái ‘Tôi’ uyên bác ấy, người lữ khách mới thực sự chạm vào vầng trăng thực chứng thanh tịnh”.
.
Thật vậy Trong hành trình tiệm cận tâm linh, cái bẫy nguy hiểm nhất không nằm ở sự vô minh thô kệch, mà nằm ở sự uyên bác của lý tính. Khi ta dùng tư tưởng của các triết gia phương Tây để làm chiếc chìa khóa mở cánh cửa vào Pháp giới Hoa Nghiêm, ta rất dễ bị cám dỗ bởi vẻ đẹp của chính chiếc chìa khóa đó.

Triết học — với những hệ thống khái niệm đồ sộ của Kant, Hegel hay Heidegger — vô tình trở thành chất liệu thượng hạng để dệt nên một chiếc áo búp bê tinh xảo cho bản ngã. Cái “Tôi” tầm thường thích tiền tài, danh vọng nay đã được nâng cấp thành một cái “Tôi” tinh tế: biết trăn trở về hiện sinh, biết thao thức cùng thực tại và tự hào vì mình sở hữu một nhãn quan sâu sắc.

Nhưng trớ trêu thay, chiếc áo triết học ấy càng lộng lẫy bao nhiêu, cấu trúc của bản ngã lại càng kiên cố bấy nhiêu. Ta ngỡ mình đang đi tìm chân lý, nhưng thực chất chỉ đang đi nhặt nhạnh những “khái niệm về chân lý” để làm giàu cho kho tàng hiểu biết của cái Tôi. Đó chính là Sở tri chướng — một thứ chướng ngại tâm linh vô hình được ngụy trang bằng sự thông thái. Pháp giới Hoa Nghiêm là thực chứng của sự dung thông vô ngại, nơi mọi ranh giới nhị nguyên phải sụp đổ. Nếu ta vẫn khoác chiếc áo tư tưởng phương Tây và đứng trên cây cầu lý luận để tự mãn ngắm nhìn, ta sẽ mãi là người lữ khách đứng bên lề thực tại. Chỉ khi dũng cảm lột bỏ chiếc áo kiêu sa của tri thức, buông xả cái Tôi tinh tế tự phong, ta mới thực sự “nhập” được vào bản thể thanh tịnh và dung chứa trọn vẹn vầng trăng Pháp giới.

Lời Kết:

Qua những tác phẩm của Mark Epstein cho thấy ”Đừng vội diệt cái tôi — hãy nhìn cho đến khi thấy nó chưa bao giờ tồn tại một mình”.

Vì sao vậy ?

Phải chăng từ Tri Thức đến Cái Thấy, dù cho chúng ta có đi qua muôn nẻo tư tưởng, mà chẳng thể ở lại cùng ai. Mỗi người thầy trao một ngọn đèn, để ta tự soi đường mình bước.

Và phải chăng mỗi người trong chúng ta đều từng đi tìm một cái “tôi” để đứng vững giữa cuộc đời .Rồi nhìn sâu vào cái tôi ấy, mới thấy bao biết bao nhiêu duyên đã hợp thành.

Vậy nên không cần xóa mình đi, cũng không cần dựng mình lên .mà chỉ thấy mình chưa từng một mình — và Pháp giới chưa bao giờ ở bên ngoài.

Kính trân trọng chia sẻ,

Huệ Hương

This entry was posted in Tư Liệu, Tùy Bút. Bookmark the permalink.