Khi nào một tư tưởng lớn có giá trị giúp định hướng cho một người?

Người viết , ngày trước có lần đã ôm tác phẩm “The Fountain Head” dịch Việt là “ Suối Nguồn” của Ayn Rand đọc đi đọc lại đến 10 lần vì nghĩ rằng bà đã giúp mình thaasy rõ CÁI TÔI SÁNG TẠO cho quyền đứng một mình và cho can đảm không xin phép một ai để chữa lành bệnh tự ti và phụ thuộc

Nhưng lạ thay trong 5 tháng sau đó, một ngày khi đọc được một bài bình luận mới biết bà được cho là người “ QUÁ KHÍCH ”, từ đó tôi cố tìm hiểu nhiều về tư tưởng và hành trạng của bà để rồi….cuối cùng tìm được lời đáp :

“Ayn Rand không quá khích về trí tuệ,nhưng bà cứng và hẹp về chiều sâu nội tâm”. Thật ra Ayn Rand đã tuyệt đối hóa lý trí, Bà nghi ngờ chiều sâu mong manh của con người và Bà không tin vào những tầng nhận thức không thể sở hữu.

Nói cách khác: “Bà muốn con người đứng thẳng,nhưng không cho họ được run rẩy” Mà chính run rẩy có ý thức mới là nơi đạo đức và nghệ thuật sinh ra.

Bà muốn chúng ta “Đừng hỏi nhiều. Hãy nhìn và hành động”. Khi phê bình rằng “con người đặt quá nhiều câu hỏi và dùng câu hỏi để né tránh hành động và trách nhiệm.” Vì trong kinh nghiệm sống của bà , bà đã thấy có người dùng triết học để làm nơi trốn tránh , bà đã nhìn thấy:

– khi người ta hỏi “ý nghĩa cuộc đời là gì?” để khỏi phải sống tử tế hôm nay.
– Khi người ta hỏi “đạo đức là gì?” để trì hoãn quyết định khó.
–  Khi người ta hỏi “ai đúng?” để khỏi phải đứng về phía nào.

Và như vậy , bà không sai khi vạch trần sự sợ hãi trá hình, nhưng bà thiếu lòng kiên nhẫn với sự mong manh chân thật của con người.

Đọc Ayn Rand sẽ thích hợp và là liều thuốc mạnh cho tâm lý nạn nhân nào còn u mê và có chút lười biếng trí tuệ để làm cho xương sống đứng vững hơn, nhưng nếu dùng tư tưởng bà để làm nền tảng duy nhất, thì con người sẽ mạnh mẽ nhưng khô cứng, tự do nhưng cô độc, rõ ràng nhưng thiếu từ bi.

Và từ khi nghe các bài giảng của Đức Đạt Lai Lạt Ma, Ngài khẳng định “ Từ Bi phải xuất hiện trước Đạo Đức” ( được biết trong dịp kỷ niệm lần khánh tuế 90 tuổi – 6/7/1935 – Chính phủ lưu vong Tây Tạng (CTA) đã chính thức tuyên bố giai đoạn từ ngày 6/7/2025 đến ngày 5/7/2026 là “Năm Từ Bi” để vinh danh sinh nhật lần thứ 90 của Ngài.)

Phải chăng “Từ bi là mạch sống.-Đạo đức là hình hài. – Không có mạch sống, hình hài chỉ là xác khô”. Vì trong các bài giảng ngài thường nhắc đến “Từ bi thuần túy là cảm xúc – Đạo đức là cách giúp từ bi đi vào đời sống xã hội”.

Nói một cách khác

”Từ bi là bản năng căn bản của con người , là trực giác cảm nhận nỗi khổ của kẻ khác”.
Đạo đức là sự định hình có ý thức của từ bi, hình thức, quy tắc, hay hành vi được xây dựng để bảo vệ và triển khai trực giác ấy

Vì vậy không có từ bi làm gốc, đạo đức rất dễ trở thành hình thức, áp đặt,hoặc công cụ quyền lực.

Nhưng từ khi biết về Albert Schweitzer (1875–1965) tôi đã tìm được “mảnh ghép hoàn hảo “cho những gì tôi mơ ước theo đuổi vào giai đoạn này. Đó là “Một trí tuệ sắc sảo như Ayn Rand nhưng lại mang trái tim đại từ bi như Đức Đạt Lai Lạt Ma”.

Kính xin phép giới thiệu : Triết lý “Lòng kính trọng sự sống” (Ehrfurcht vor dem Leben).

Đây là cốt lõi tư tưởng của ông, được nảy ra trong một khoảnh khắc tĩnh lặng khi ông đang đi trên sông Ogooué (Gabon).

• Nội dung: Ông cho rằng đạo đức không chỉ là cách con người đối xử với nhau, mà là thái độ của con người đối với mọi thực thể sống.
• Định nghĩa về Thiện – Ác:  Với ông, Thiện là bảo vệ, thúc đẩy và nâng cao sự sống – Ác là phá hủy, gây tổn thương hoặc kìm hãm sự sống.
• Sự khác biệt với Ayn Rand: Nếu Ayn Rand coi “sự sống của cá nhân tôi” là tối thượng, thì Schweitzer coi “mọi sự sống quanh tôi” đều thiêng liêng như nhau. Ông viết: “T ôi là sự sống muốn sống, giữa những sự sống muốn sống khác”.

Và ông đã dùng “Từ bi thực hành” tại Lambaréné.

Ông không ngồi trong thư viện để viết về lòng tốt; ông đã dành hơn 50 năm cuộc đời tại Gabon (Châu Phi) để:

• Tự tay xây dựng bệnh viện giữa rừng già.
• Chữa trị bệnh phong, bệnh ngủ cho hàng ngàn người dân nghèo.
• Ông lao động tay chân như một công nhân, nghiên cứu khoa học như một bác sĩ, và chơi nhạc Bach vào mỗi tối để giữ tâm hồn thanh thản.

Lời kết

Nói tóm lại, một tư tưởng lớn có thể đến từ nhiều nguồn khác nhau, nhưng để nó thực sự phát triển và có ảnh hưởng, và thực sự có giá trị lớn cần có một người có đủ kiến thức, năng lực, đam mê và sự kiên trì để theo đuổi và hiện thực hóa nó và cần nhất là “Sự sẵn sàng học hỏi và điều chỉnh” vì Thế giới luôn thay đổi, do đó cần phải luôn sẵn sàng học hỏi, lắng nghe phản hồi và điều chỉnh tư tưởng của mình cho phù hợp.

“Con người ta không chịu đựng sự thật,
nên họ dựng lên tư tưởng,
rồi dựng tiếp đạo đức,
rồi dựng tiếp văn hóa,
cuối cùng dựng luôn cả ý nghĩa cuộc đời.
Tất cả chỉ để khỏi phải nhìn thẳng
vào sự trống rỗng mà ai cũng biết
nhưng không ai dám sống cùng.”
(1) trích trong châm ngôn của Thomas Bernhard ( người nổi tiếng cùng trong phái Kafka)

Một tư tưởng lớn có thể đến
với một người thông qua nhiều cách
Không một công thức cứng nhắc nào,
Có giá trị giúp người định hướng để vào
Ngoài năng lực tư duy phản biện và tổng hợp
Lại cần thêm môi trường và cơ hội,
để mở rộng góc nhìn cho khớp
Thúc đây sự sáng tạo và tìm hiểu sâu hơn
Yếu tố kiên trì, bền bỉ sẵn sàng đối đầu ngoan khôn
Giữa “”Sự Từ bi vị tha” và “ Cái Tôi lý trí”
Hãy chuyển hóa thế nào cho hợp lý
Điều kiện cần nhất là Sự Khiêm nhường
Từ trí tuệ đơn thuần sang trí tuệ có tình thương
Một cuộc đời , một hành trình sáng đẹp
được điều chỉnh theo lý tưởng đã chọn !

Huệ Hương – Sydney 22/1/ 2026

Phụ lục :

– Ayn Rand (1905-1982) là tiểu thuyết gia và triết gia người Mỹ gốc Nga, nổi tiếng với triết học Khách quan luận (Objectivism) nhấn mạnh chủ nghĩa cá nhân, lý trí, và chủ nghĩa vị kỷ lý trí, thể hiện qua các tác phẩm kinh điển như The Fountainhead (Suối nguồn) và Atlas Shrugged (Atlas vươn mình). Bà di cư khỏi Nga Xô viết, làm việc tại Hollywood và phát triển tư tưởng phản đối chủ nghĩa cộng sản, tôn vinh “người sáng tạo” (creator) và chỉ trích “kẻ ăn bám” (second-hander), tạo ảnh hưởng sâu sắc đến chủ nghĩa tự do (libertarianism) và kinh tế.
Ayn Rand là một nhà tư tưởng độc đáo, qua tiểu thuyết và luận văn, bà đã xây dựng một hệ thống triết học đề cao vai trò của cá nhân xuất chúng, lý trí và tự do, chống lại chủ nghĩa tập thể và sự hy sinh bản thân.

Albert Schweitzer (1875–1965), gã khổng lồ về trí tuệ ( đa tài đến kinh ngạc)

Trước khi trở thành bác sĩ đi cứu người ở châu Phi, Schweitzer đã là một bậc thầy ở ba lĩnh vực khác nhau:

Âm nhạc: Ông là nghệ sĩ đàn Organ lừng danh thế giới và là chuyên gia số một về nhạc Bach.
Triết học: Ông có bằng Tiến sĩ Triết học.

Thần học: Ông là một học giả thần học uy tín, tác giả của những cuốn sách nghiên cứu sâu sắc về cuộc đời Chúa Jesus.

Ở tuổi 30, khi đang ở đỉnh cao danh vọng và sự nghiệp, ông quyết định đi học Y khoa vì ông nhận ra rằng: “Chỉ nói về tình yêu thương thôi thì chưa đủ, tôi muốn dùng hành động để chứng minh nó.”

Và sau đây là câu nói để đời , đáng chiêm nghiệm nhất của Albert Schweitzer.

“ Vào những lúc ánh sáng trong ta vụt tắt, nó sẽ được thắp sáng lại bởi ngọn lửa từ một con người khác. Mỗi chúng ta nên biết ơn sâu sắc những người đã thắp lại ngọn lửa bên trong mình”